2006 yılında Derek Amato bir yüzme havuzuna atladı ve başını havuzun tabanına sert biçimde çarptı. Kazadan sonra günlerce baş ağrısı ve işitme sorunları yaşadı. Fakat kısa süre içinde çok daha tuhaf bir değişiklik fark etti.
Daha önce piyano eğitimi almamış olmasına rağmen tuşların başına oturduğunda müzik çalabiliyordu. Amato, zihninde sürekli hareket eden siyah-beyaz şekiller gördüğünü ve bunları piyano tuşlarına aktararak melodiler oluşturduğunu anlatıyordu.
Böyle bir hikâye ilk bakışta bilimkurguyu andırıyor. Oysa nörolojide buna benzeyen az sayıda vaka var. Bazı insanlar bir beyin hasarı ya da nörolojik hastalıktan sonra daha önce göstermedikleri müzik, resim, matematik veya hesaplama becerileri geliştirebiliyor. Bilim insanları bu durumu edinilmiş savant sendromu olarak adlandırıyor.
Savant becerileri yalnızca bir kazadan sonra ortaya çıkmıyor. Bazı kişiler bu sıra dışı yetenekleri çocukluklarından itibaren gösteriyor. Üstelik belirli bir alanda olağanüstü bir öğrenme kolaylığı sergilerken başka becerileri edinmekte ciddi biçimde zorlanabiliyorlar. Bu keskin farklılık, savant sendromunu insan zihni açısından özellikle ilginç hale getiriyor.
Savant Sendromu Nedir?
Savant sendromu, kişinin belirli bir alanda olağanüstü bir beceri göstermesiyle ortaya çıkan nadir bir durumdur. Bu beceriler çoğunlukla matematik, müzik, sanat, takvim hesaplama, güçlü bellek ve mekânsal düşünme gibi alanlarda yoğunlaşır.
Bu sıra dışı yetenekler çoğu zaman çocuklukta ortaya çıkar. Çok nadir bazı vakalarda, daha önce belirgin bir yeteneği olmayan kişiler kafa travması, felç, demans ya da başka bir nörolojik olayın ardından sıra dışı beceriler geliştirir. Araştırmacılar bu durumu edinilmiş savant sendromu olarak adlandırır.
Savant benzeri vakalara ilişkin ilk kayıtlar 18. yüzyılın sonlarına kadar uzanır; ancak kavram geniş kitlelerce özellikle Rain Man filminden sonra tanınmaya başlamıştır.
Bu nedenle savant sendromunu yalnızca “çok güçlü hafıza” ya da “yüksek zekâ” ile açıklamak yeterli değildir. Asıl dikkat çekici olan, beynin bazı becerileri olağanüstü ölçüde geliştirirken diğerlerini daha sınırlı bırakabilmesidir.
Savant Sendromu Neden Olur?
Araştırmacılar savant sendromunun neden ortaya çıktığını henüz kesin olarak açıklayamıyor. Yine de birkaç güçlü görüş öne çıkıyor. Bunlardan birine göre beynin sol ön temporal bölgelerindeki aksaklıklar, sağ yarımküredeki bazı ağları daha fazla devreye sokuyor. Bu değişim özellikle görsel, mekânsal ve sanatsal becerileri güçlendirebiliyor.
Bir başka görüş, genetik ve nörokimyasal etkenlerin beynin frontal ve temporal bölgelerinin gelişimini değiştirdiğini savunuyor. Bu değişim bazı işlevleri zayıflatırken belirli becerileri öne çıkarıyor.
Bazı araştırmacılar ise beynin farklı görevleri ayrı sistemler üzerinden yürüttüğünü düşünüyor. Bu sistemlerden biri aksadığında beyin kendini yeniden düzenliyor ve normalde geri planda kalan bazı beceriler öne çıkıyor.
Araştırmacılar henüz bütün savant vakalarını açıklayan tek bir mekanizma belirleyemedi. Büyük olasılıkla farklı savant profilleri, farklı nörolojik ve bilişsel süreçlerin birleşiminden doğuyor.
Savant sendromuyla ilgili en yaygın yanlış inanışlardan biri, bu durumun yalnızca otistik bireylerde görüldüğüdür. Otizm savant sendromuna sık eşlik eder, ancak savant sendromu yalnızca otistik bireylerde ortaya çıkmaz. Araştırmacılar benzer sıra dışı becerileri başka nörogelişimsel durumlarda ve bazı beyin hasarlarının ardından da gözlemlemiştir.
Savant Sendromu İle Yaşamak
Savant sendromu kişiye dikkat çekici bir yetenek kazandırabilir; ancak bu yetenek günlük yaşamı her zaman kolaylaştırmaz. Bazı savantlar sanat, müzik ya da başka alanlardaki becerilerini mesleğe dönüştürür. Eser üretir, çalışmalarını satar ve yeteneklerini başkalarıyla paylaşır. Stephen Wiltshire bunun en bilinen örneklerinden biridir.
Bazı savantlarda ise yetenek çok dar bir alanda yoğunlaşır. Kişi bir duvardaki tuğlaları hızla sayar, uzun bir menüyü ezberler ya da belirli bir konuda olağanüstü ayrıntıları hatırlar. Buna karşılık bu beceri günlük yaşamda fazla işe yaramaz. Bazı durumlarda bu yoğun ilgi, takıntılı bir uğraşa da dönüşebilir.
Bu nedenle savant sendromunu yalnızca “olağanüstü yetenek” üzerinden değerlendirmek eksik kalır. Asıl tablo, kişinin güçlü olduğu alanlarla günlük yaşamda zorlandığı alanları birlikte ele aldığımızda ortaya çıkar.
Yazının devamında sonradan oluşan Savant sendromuna bir başka örnek için göz atmak isterseniz. Jason Padgett: Saldırı Sonucu Matematik Dehasına Dönüşen Bir Adam
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Learning and Memory: From Brain to Behavior; Mark A. Gluck ; Worth Pub; 4. basım (30 Eylül 2019)
- How ‘Savant Syndrome’ Makes Some People, and Their Brains, Extraordinary. Yayınlanma tarihi: 2 Şubat 2021; Bağlantı: https://health.howstuffworks.com/
- Treffert, Darold. (2009). The savant syndrome: An extraordinary condition. A synopsis: Past, present, future. Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences. 364. 1351-7. 10.1098/rstb.2008.0326.
Matematiksel
