
31 Ağustos 2012’de Japon matematikçi Shinichi Mochizuki, kişisel internet sitesinde dört uzun makale yayımladı. Toplamda yüzlerce sayfayı bulan bu çalışmalar, sayı teorisinin en önemli açık problemlerinden biri olan abc varsayımının kanıtını içerdiğini ileri sürüyordu.
İddianın kendisi yeterince çarpıcıydı. Ancak kısa sürede daha büyük bir sorun ortaya çıktı: Matematikçiler ispatı anlamakta zorlanıyordu.
Mochizuki yıllar boyunca büyük ölçüde kendi geliştirdiği kavramlara dayanan yeni bir matematiksel çerçeve oluşturmuştu. Buna Evrensel-Ötesi Teichmüller Kuramı, kısaca IUT adını verdi. Kuramda “Hodge theater”, “Theta-link” ve “log-shell” gibi matematikçilerin alışık olmadığı çok sayıda kavram yer alıyordu.
Dolayısıyla mesele yalnızca çok zor bir ispatı okumak değildi. IUT’yi anlamak isteyen matematikçilerin önce yeni bir dil öğrenmesi gerekiyordu. Bazıları bu deneyimi gelecekte yazılmış bir matematik metnini okumaya benzetti.
2013’te Oxford’da düzenlenen bir toplantıda dünyanın önde gelen sayı teoricileri kuramı birlikte anlamaya çalıştı. İlk bölümlerde ilerleme sağlasalar da kritik noktalara geldiklerinde ortak bir anlayış oluşturmakta zorlandılar.
Mochizuki ise sorunun kuramda değil, IUT’nin gerektirdiği yeni düşünme biçiminin yeterince kavranmamasında olduğunu savunuyordu. İşte IUT’nin zaman zaman “uzaylı dili” olarak tanımlanmasının nedeni de buydu.
ABC Varsayımı Nedir?
ABC varsayımı, 1980’lerde Joseph Oesterlé ve David Masser tarafından ortaya atıldı. Varsayım, a + b = c eşitliğini sağlayan ve aralarında asal olan pozitif tam sayılarla ilgilidir.
Burada asıl önemli olan, a, b ve c’nin büyüklükleri ile bu sayıların asal çarpanları arasındaki ilişkidir. Bunun için rad(abc) adı verilen bir büyüklük kullanılır. Radikal, a, b ve c’de bulunan farklı asal sayıların her birinin yalnızca bir kez çarpılmasıyla elde edilir.
ABC varsayımı kabaca, c’nin bu radikale kıyasla olağanüstü derecede büyük olduğu örneklerin çok sınırlı olduğunu söyler.
Bu ifade ilk bakışta dar ve teknik görünecektir. Ancak varsayımın doğru olması, sayı teorisindeki birçok başka problem hakkında güçlü sonuçlar elde edilmesini sağlar. Mochizuki’nin çalışmasının bu kadar büyük ilgi uyandırmasının nedeni de buydu.

Basit görünümlü a + b = c denklemi pek çok matematiksel problemle yakından ilişkilidir. Bunun en bilinen örneklerinden biri, aⁿ + bⁿ = cⁿ biçimindeki denklemleri ele alan Fermat’nın Son Teoremi’dir.
Bu varsayım doğru kabul edilirse, Fermat’nın teoremi çok daha basit bir şekilde açıklanacaktır. Özellikle eliptik eğrilerle bir arada değerlendirildiğinde ise, matematik alanında son derece güçlü bir araç haline gelme potansiyeline sahiptir.
IUT Neden Tartışmalı Hale Geldi?
Başlangıçta sorun, IUT’nin anlaşılmasının son derece güç olmasıydı. Ancak zamanla mesele yalnızca dil ve kavramların yabancılığı olmaktan çıktı. Matematikçiler, ispatın bazı adımlarının gerçekten geçerli olup olmadığını sorgulamaya başladı.
Bu tartışmanın merkezinde, IUT’nin üçüncü makalesindeki kritik bir geçiş yer alıyordu. 2018’de Peter Scholze ve Jakob Stix, Mochizuki ve çalışma arkadaşlarıyla konuyu doğrudan tartışmak üzere Kyoto’ya gitti.
Görüşmelerin ardından yayımladıkları raporda, Teorem 3.11’den Corollary 3.12’ye geçişte ciddi bir sorun bulunduğunu savundular. Scholze ve Stix’e göre söz konusu geçiş yeterince gerekçelendirilmemişti ve sorun küçük bir düzeltmeyle giderilebilecek türden değildi.

Mochizuki ise bu eleştiriye katılmadı. Ona göre sorun ispatta değil, IUT’nin temel fikrinin yanlış yorumlanmasındaydı. Böylece tartışma alışılmadık bir noktaya geldi. Taraflar yalnızca bir hesabın doğru olup olmadığı konusunda değil, hangi matematiksel yapıların hangi koşullarda karşılaştırılabileceği konusunda da anlaşamıyordu.
Mochizuki’nin dört IUT makalesi 2021’de hakemli bir dergide yayımlandı. Ancak bu durum tartışmayı sona erdirmedi. Çünkü matematikte bir sonucun genel kabul görmesi yalnızca yayımlanmasına değil, başka uzmanların da ispatı bağımsız biçimde doğrulayabilmesine bağlıdır. IUT konusunda bu ortak görüş hâlâ oluşmuş değil.
Tartışmayı Bilgisayarlar Çözebilir mi?
Son yıllarda IUT üzerindeki anlaşmazlığı farklı bir yoldan çözmeye yönelik girişimler başladı. Bunların en dikkat çekicilerinden biri, kuramın bazı bölümlerini bilgisayar destekli ispat sistemlerine aktarmayı amaçlayan Project LANA.
Project LANA’nın 2026 tarihli ara raporu da tartışmanın yıllardır odaklandığı noktayı, yani Teorem 3.11’den Corollary 3.12’ye geçişi inceliyor. Ancak ekip, bu geçiş için gerekli olan adımı henüz eksiksiz biçimde doğrulamış değil.
Bu durum IUT’nin yanlış olduğunu göstermiyor; fakat abc varsayımına götüren kritik aşamanın hâlâ açıklığa kavuşmadığını ortaya koyuyor. Dolayısıyla Mochizuki’nin 2012’de ortaya attığı iddia bugün de aynı temel soruya dayanıyor: IUT gerçekten abc varsayımının kanıtını veriyor mu?
Kaynaklar ve ileri okumalar
- ‘Alien’s language’ problem that stumped mathematicians for decades may finally be close to a solution. Kaynak site: Popular Mechanics.Yayınlanma tarihi: 4 Haziran 2025. Bağlantı. ‘Alien’s language’ problem that stumped mathematicians for decades may finally be close to a solution
- Mathematicians Are Getting Closer to Translating an ‘Alien Language’. Kaynak site: Live Science. Yayınlanma tarihi: 4 Haziran 2025Bağlantı: Mathematicians Are Getting Closer to Translating an ‘Alien Language
- Zhou, Zhong-Peng. (2025). The inter-universal Teichm\”uller theory and new Diophantine results over the rational numbers. I. 10.48550/arXiv.2503.14510.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel






