Günümüzde iklim değişikliği biliminin kurucu babası İrlandalı fizikçi John Tyndall olarak kabul edilmektedir. Kendisi bu övgüyü sera etkisini, yani atmosferden kaynaklanan küresel ısınmayı bizlere gösterdiği için kazanmıştır. Ancak karbondioksitle dolu bir atmosferin aşırı ölçüde ısınabileceğini ilk fark eden, Amerikalı aktivist, bilim insanı Eunice Newton Foote idi.
Eunice Newton Foote Kimdir?
Eunice Foote, 17 Temmuz 1819’da Connecticut’ta doğdu. Ailesi daha sonra New York eyaletine taşındı. Foote, dönemine göre ilerici bir okulda eğitim gördü. Bu okul, kız öğrencilerin fen derslerine katılmasına imkân tanıyordu. Foote burada bilimsel deney yapmayı öğrendi ve erken yaşlardan itibaren bilime ilgi duymaya başladı.
1841’de avukat Elisha Foote ile evlendi. Elisha da bilime ilgi duyuyordu. Çift, evlerinde küçük bir laboratuvar kurdu ve büyük olasılıkla burada birlikte deneyler yaptı. Eunice ve Elisha’nın Mary ve Augusta adında iki kızı oldu.
Foote, deneyinde iki cam silindir kullandı. Silindirlerden birinin içine karbondioksit oranı yüksek hava, diğerine ise karbondioksit oranı düşük hava yerleştirdi. Daha sonra bu silindirleri güneş ışığı altında bırakarak sıcaklık değişimlerini ölçtü.
Deneyin sonucunda karbondioksit oranı yüksek olan silindirin daha fazla ısındığını ve güneşten alındıktan sonra daha geç soğuduğunu gördü. Ayrıca nemli hava ile kuru havanın, hidrojen ile oksijenin ısı karşısındaki davranışlarını da karşılaştırdı.
Foote, yaptığı deneylerle karbondioksitin atmosferde ısıyı tuttuğunu göstermişti. Başka bir deyişle, sera etkisini ve küresel ısınma olasılığını 1856 gibi erken bir tarihte fark etmişti.
Foote, 1856’da yaptığı deneylerle bilim çevrelerinin dikkatini çekecek önemli sonuçlara ulaştı. Çalışması aynı yıl New York’ta düzenlenen bilimsel bir toplantının programına alındı. Ancak Foote sunumu kendisi yapmadı. Onun yerine dönemin tanınmış bilim insanlarından Profesör Henry, çalışmayı katılımcılara tanıttı.
Henry, konuşmasına bilimde cinsiyet ayrımı olmaması gerektiğini vurgulayarak başladı. Ardından Foote’un deney düzeneğini ve ulaştığı sonuçları anlattı. Foote’un makalesi ise birkaç ay sonra, Kasım 1856’da dönemin saygın bilim dergilerinden birinde yayımlandı.
Çalışmasının bilimsel toplantıda nasıl karşılandığı tam olarak bilinmiyor. Ancak bir ay sonra Scientific American dergisinde yayımlanan bir yazı, Foote’un deneylerine dikkat çekti. Foote’un kısa makalesi Kasım 1856’da yayımlandı. Yalnızca bir buçuk sayfa uzunluğundaydı; buna rağmen atmosferdeki karbondioksit ile sıcaklık artışı arasındaki ilişkiyi ortaya koyması bakımından bilim tarihinde önemli bir yere sahip oldu.
Eunice Newton Foote Adı Neden Duyulmadı?
İlginçtir ki Foote’un makalesinin yayımlandığı aynı sayıda, İrlandalı bilim insanı John Tyndall’ın renk körlüğü üzerine bir yazısı da yer aldı. Tyndall, kadınların erkeklerden zihinsel olarak daha yetersiz olduğunu açıkça savunan bir isimdi.
Üç yıl sonra, 1859’da Tyndall daha gelişmiş deneylerle karbondioksit ve su buharının ısıyı tuttuğunu gösteren bir makale yayımladı. Bu çalışma nedeniyle uzun süre “iklim biliminin kurucusu” olarak anıldı.
Foote’un 1856’daki çalışması ise uzun süre yok sayılacaktı. 21. yüzyıla kadar onun bulgularına dair ciddi bir tartışmaya ya da atfa rastlanmadı. Bu durum, bilim tarihinde kadınların katkılarının nasıl geri planda bırakılabildiğini gösteren çarpıcı örneklerden biridir.
1857’de Foote, bilimsel çalışmalarına bir yenisini ekledi. Montreal’de düzenlenen bir bilim toplantısında elektrik üzerine hazırladığı başka bir çalışmasını sundu. Bu kez atmosferdeki sıkışma ve genişleme hareketlerinin havadaki elektriklenme üzerindeki etkisini incelemişti.
Foote, yaklaşık sekiz ay süren deneylerinde hava basıncındaki değişimlerin elektriksel etkilerle ilişkisini gözlemledi. Bu çalışma 1858’de yayımlandı. Ancak tıpkı önceki çalışmasında olduğu gibi, bilim çevrelerinde nasıl karşılandığı tam olarak bilinmiyor. Bulgularının basınç ve elektrik ilişkisini anlamaya ne ölçüde katkı sağladığına dair elimizde yeterli kayıt yoktur.
Foote, bilime ilgisini yalnızca deneylerle sınırlamadı. Gündelik hayatta işe yarayacak pratik buluşlar üzerine de çalıştı. Eşi Elisha Foote da bilim, matematik ve buluşlara ilgi duyuyordu. Patent hukuku alanında uzmanlaştı ve kalkülüs üzerine bir kitap yayımladı. Geliştirdiği bazı buluşlardan önemli gelir elde etti. Bunların en bilineni, sobalar için tasarladığı otomatik hava akımı düzenleyicisiydi.
Sonuç Olarak
Elisha, 1883’te 74 yaşında hayatını kaybetti. Eunice ve Elisha, 40 yılı aşkın süre evli kaldı. Eunice Foote ise 1888 sonbaharında, 69 yaşındayken öldü. Ölüm nedeni kesin olarak bilinmiyor. Ölüm tarihi konusunda da farklı bilgiler vardır. Mezarı New York, Brooklyn’deki Green-Wood Mezarlığı’ndadır.
Foote’un çalışmaları, deneylerinden 150 yılı aşkın süre sonra yeniden gündeme geldi. Bağımsız araştırmacı Raymond Sorenson, eski bilimsel kitap ve belgeleri incelerken 1857 yılına ait bir toplantı kaydında Foote’un çalışmasına rastladı.
Okudukları, iklim biliminin kabul gören tarih anlatısıyla uyuşmuyordu. Sorenson, 2011’de Foote’un çalışmaları üzerine bir makale yazdı. Bundan sonra Eunice Foote’un yaşamı ve bilimsel katkıları yeniden araştırılmaya başlandı.
2019’da Sotheby’s, Foote’un makalesinin ilk baskılarından birini açık artırmaya çıkardı. 2.000 ila 3.000 dolar değer biçilen bu baskı 4.750 dolara satıldı. Bu satış, Foote’un bilim tarihindeki katkılarının geç de olsa tanınmaya başladığını gösteren sembolik bir gelişme oldu.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Out of the cold: the slow beginnings of climate change science. Yayınlanma tarihi: 8 Kasım 2022; Bağlantı: Out of the cold: the slow beginnings of climate change science/
- John Tyndall: the forgotten co-founder of climate science. Yayınlanma tarihi: 31 Mart 2020. Kaynak site: Conversation. Bağlantı: https://doi.org/10.64628/AB.3gccnsdmm
Matematiksel
