
Develer binlerce yıldır çöl manzaralarının simgesi sayılır. Uzun süre susuz kalabilmeleri ise hörgüçlerinin birer su deposu olduğu düşüncesini doğurmuştur. Sırtlarındaki belirgin çıkıntılar da bu inanışı destekler gibi görünür.
Oysa develerin çöl koşullarına dayanıklılığı, tek bir su deposuyla açıklanamayacak kadar karmaşıktır. Vücutları sıcaklık değişimlerine, su kaybına ve besin kıtlığına karşı birlikte çalışan birçok uyum geliştirmiştir.
Develerin Hörgüçleri Neden Var?
Develerin hörgüçlerinde su değil, büyük miktarda yağ bulunur. Yetişkin bir devenin hörgücü onlarca kilogram yağ taşıyabilir. Deve yiyecek bulamadığında vücudu bu yağı parçalayarak enerji üretir. Bu nedenle hörgüç, çöl yolculuklarında devenin yanında taşıdığı bir erzak çantasına benzer.
Hayvan uzun süre yeterince beslenemezse hörgüçteki yağ azalır; hörgüç küçülür, yumuşar ve yana doğru sarkabilir. Deve yeniden düzenli beslendiğinde burada yağ biriktirir ve hörgüç eski görünümüne kavuşur.
Yağın sırt üzerinde tek bir bölgede toplanması, yalnızca enerji depolamakla kalmaz; devenin sıcakla baş etmesine de yardımcı olur. Çoğu memeli, yağ rezervlerinin önemli bir bölümünü derisinin altında taşır. Bu yağ tabakası soğuk havalarda vücut ısısının kaybolmasını önler.

Ancak aynı yapı, çöl sıcağında büyük bir sorun yaratırdı. Deve yağını bütün vücuduna yaymış olsaydı, derisinin altında kalın bir yalıtım tabakası oluşur ve fazla ısıyı çevreye vermesi zorlaşırdı.
Yağın hörgüçte toplanması sayesinde devenin vücudunun geri kalanında daha ince bir yağ tabakası bulunur. Böylece hayvan, özellikle gece hava serinlediğinde gün boyunca topladığı ısıyı daha kolay dışarı verir. Hörgücün sırtın üzerinde bulunması ayrıca Güneş ışınlarının doğrudan geldiği bölgede bir miktar yalıtım sağlar.
Develer Çölde Yaşama Nasıl Uyum Sağladı?
Develeri çoğunlukla Orta Doğu ve Kuzey Afrika çölleriyle ilişkilendiririz. Oysa onların evrimsel öyküsü yaklaşık 45 milyon yıl önce Kuzey Amerika’da başladı. İlk deve ataları tavşan büyüklüğündeydi; ancak zamanla keçi büyüklüğünde ve çok daha iri türler ortaya çıktı.

Devegiller zaman içinde iki farklı yönde yayıldı. Güney Amerika’ya ulaşan gruplardan lama, alpaka, guanako ve vikunya gibi türler gelişti. Başka bir grup ise yaklaşık 7–6 milyon yıl önce Bering bölgesindeki kara bağlantısını aşarak Asya’ya geçti ve daha sonra Avrupa ile Afrika’ya yayıldı. Kuzey Amerika’daki develer ise yaklaşık 10 bin yıl önce yok oldu.
Günümüzde Camelus cinsi içinde üç deve türü vardır. Tek hörgüçlü dromedarya daha çok Kuzey Afrika, Afrika Boynuzu ve Orta Doğu’nun sıcak bölgelerinde yaşar. Evcil çift hörgüçlü Baktriya devesi, Orta Asya’nın daha soğuk ve kurak koşullarına uyum sağlamıştır.
Ondan ayrı bir tür olan yabani çift hörgüçlü deve ise Çin ve Moğolistan’daki çöllerde yaşamını sürdürür. Bu türlerin tümü kuraklığa dayanıklıdır; ancak yaşadıkları bölgelerin sıcaklıkları ve çevre koşulları birbirinden oldukça farklıdır.

Develer Susuzluğa Nasıl Dayanır?
Onları susuzluğa karşı dayanıklı kılan şey, su kaybını azaltan ve vücut sıvılarındaki değişimlere direnmelerini sağlayan birçok uyumun birlikte çalışmasıdır.
Bu uyumların başında vücut sıcaklığını gün boyunca değiştirebilmeleri gelir. İnsan vücudu sıcaklığını dar bir aralıkta tutmak için terler. Develer ise özellikle susuz kaldıklarında, serin gecelerde vücut sıcaklıklarının düşmesine, gündüzleri de yükselmesine izin verir.
Böylece hemen terlemeye başlamaz. Gece boyunca serinleyen bedenleri, gündüz aldığı ısının bir bölümünü depolar; akşam hava soğuduğunda bu ısıyı çevreye bırakır.
Böbrekler ve bağırsaklar da su kaybını en aza indirir. Böbrekler az miktarda ve yoğun idrar üretirken bağırsaklar besinlerdeki suyun büyük bölümünü geri emer. Bu nedenle develerin dışkısı oldukça kurudur. Burunlarındaki özel yapılar ise soluk verirken havayla kaybedecekleri nemin bir kısmını yeniden tutar. Böylece vücut, suyu olabildiğince tutumlu kullanır.
Susuzluk ilerledikçe kan plazmasındaki su azalır ve kan koyulaşır. Develerin oval ve esnek alyuvarları, bu yoğun kanın içinde hareket etmeyi sürdürür. Deve uzun bir susuzluğun ardından kısa sürede çok miktarda su içtiğinde alyuvarlar genişler. Bu özellik, hayvanın kaybettiği sıvıyı hızla yerine koymasına yardımcı olur.
Sonuç olarak develeri çöl yaşamına hazırlayan gizli bir su deposu yoktur. Hörgüçleri besin kıtlığına karşı enerji sağlarken değişken vücut sıcaklıkları, su tasarrufu yapan organları ve dayanıklı kan hücreleri susuzluğa karşı birlikte çalışır.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Do camels really have water in their humps? Yayınlanma tarihi: 25 Ekim 2020; Bağlantı: https://www.livescience.com
- Bekele T, Olsson K, Olsson U, Dahlborn K. Physiological and behavioral responses to different watering intervals in lactating camels (Camelus dromedarius). Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol. 2013 Jul 10;305(6):R639-R646.
- Windberger U, Auer R, Seltenhammer M, Mach G, Skidmore JA. Near-Newtonian Blood Behavior – Is It Good to Be a Camel? Front Physiol. 2019 Jul 17;10:906. doi: 10.3389/fphys.2019.00906. PMID: 31379608; PMCID: PMC6650724.
Matematiksel



