Charles Ponzi, tarihin en ünlü finansal dolandırıcılık yöntemlerinden biri olan Ponzi Şeması’nı geliştiren kişi olarak tanınır. Onun adıyla anılan bu sistem, daha sonra farklı biçimlerde tekrar tekrar ortaya çıkmış ve modern finans dünyasındaki birçok büyük dolandırıcılık olayında da kullanılmıştır.
Mehmet Aydın adlı genç, 2016 yılında Kuzey Kıbrıs merkezli bir internet oyunu üzerinden büyük bir dolandırıcılık gerçekleştirdi. Oyunda insanlar sanal bir çiftlikte hayvan satın alıyor ve bu hayvanların Türkiye’nin çeşitli şehirlerinde kurulacak gerçek çiftliklerde üretim için kullanılacağı vaat ediliyordu. Bu vaade inanan çok sayıda kişi sisteme para yatırdı.
Ancak bu düzen aslında bir dolandırıcılık planıydı. Gazete haberlerine göre Mehmet Aydın yaklaşık 132 bin kişiden para toplayarak toplamda 500 milyon TL civarında bir miktarla Uruguay’a kaçtı.
Bu olay Türkiye’de son yılların en dikkat çeken finansal dolandırıcılık örneklerinden biri olarak anıldı. Aydın’ın 132 bin kişiyi sisteme dâhil etmeyi başardığı bu uygulama, tipik bir saadet zinciri yani piramit sistemi olarak bilinen dolandırıcılık modeline dayanıyordu.
Charles Ponzi Kimdir?
Charles Ponzi, fakir bir İtalyan ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Genç yaşlarından itibaren zengin olma hayali kuruyordu. Kısa yoldan zengin olma arzusu onu 1900’lü yılların başında İtalya’dan Amerika Birleşik Devletleri’ne göç etmeye yöneltti.
ABD’ye geldikten kısa bir süre sonra suç dünyasıyla tanıştı. 1907 yılında sahte çek düzenlediği için suçlu bulundu ve hapis cezası aldı. Ancak bu deneyim onu yasa dışı işlerden uzaklaştırmadı. Cezaevinden çıktıktan sonra da suç işlemeye devam etti.
Ponzi’nin hayatındaki en önemli dönüm noktalarından biri 1917 yılında uluslararası posta kuponlarıyla tanışmasıydı. Charles Ponzi, posta kuponlarında ilginç bir kazanç fırsatı olduğunu fark etti. İtalya’dan alınan bir posta kuponu, dolar-liret kurundaki fark nedeniyle ABD’de alınan kuponlara göre çok daha avantajlı bir değere sahipti. Bu durum, aynı kupon üzerinden farklı ülkelerde farklı miktarlarda para elde edilmesine yol açıyordu.
Ponzi bu farkı kullanarak büyük kazanç elde edilebileceğini düşündü. Bu fikri kısa sürede bir yatırım planına dönüştürdü. Çevresindeki insanlara paralarının 45 gün içinde yüzde 50, 90 gün içinde ise iki katına çıkacağını vaat etti.
Bu olağanüstü getiri vaadi, kısa sürede çok sayıda insanın sisteme para yatırmasına yol açtı. Artan ilgi üzerine Ponzi bir yatırım şirketi kurdu. Kısa süre içinde ofisinin önünde uzun kuyruklar oluşmaya başladı. Ponzi’nin binlerce müşterisi olmuştu. Çok hızlı zengin olmuş, büyük bir malikane ve dönemin en pahalı otomobilini satın almıştı. Ancak Ponzi’nin mutluluğu uzun sürmedi.
Ponzi Şeması’nın temelinde, gerçek bir iş modeli değil, yalnızca para sirkülasyonu vardı. Sistem, yalnızca yeni yatırımcıların sisteme sürekli dahil olmasıyla sürdürülebilirdi.
Bir gazeteci, Ponzi’nin kendisinin bu sisteme yatırım yapmadığını fark etti ve düzenin aslında bir balon olduğunu yazdı. Bu haberin yayımlanmasının ardından yatırımcılar paralarını geri istemeye başladı. Ponzi iflas etti ve hapse girdi. Yıllarca cezaevinde kaldı. 1948 yılında Brezilya’da yoksulluk içinde hayatını kaybetti.
Piramit Sistemlerinin Tuzağına Dikkat!
Ponzi, yatırımcılarını bugünkü değerle yaklaşık 300 milyon dolar dolandırdı. Ancak yatırımcılara verdiği zarar, ilerleyen yıllarda aynı yöntemi kullanan bazı dolandırıcıların yol açtığı kayıplarla karşılaştırıldığında oldukça sınırlı kaldı.
Bunun en çarpıcı örneklerinden biri Bernie Madoff’tur. 2008 küresel finans krizinin ardından Madoff’un kurduğu sistem çöktü ve yatırımcıların yaklaşık 18 milyar dolar kaybettiği ortaya çıktı. Madoff, bir dönem Nasdaq Borsası’nın yönetim kurulu başkanlığını da yürüttü. 1960 yılında kurduğu yatırım şirketini özellikle 2000’li yıllarda sahte kayıtlarla yönetmeye başladı.
Fonların her yıl düzenli ve yüksek getiri sağladığını gösteren hayali hesaplar hazırladı ve bu düzeni yıllarca denetleyici kurum olan SEC’e fark ettirmeden sürdürdü. Sonunda sistem çöktü ve yetkililer Madoff’u yakaladı. Mahkeme onu 150 yıl hapis cezasına çarptırdı.
Piramit sistemlerini tanımak zor değildir. Bu tür düzenekler genellikle şu özellikleri taşır:
- Düşük riskle çok yüksek kazanç vaat eder.
- Sürekli ve düzenli olarak yüksek getiri sağlandığını iddia eder.
- Resmî denetime tabi olmayan yatırım araçları kullanır.
- Yetkisi veya lisansı olmayan kişiler yatırım pazarlaması yapar.
- Yatırım stratejisini açıkça anlatmaz, ayrıntıları gizler.
- Karmaşık raporlar ve anlaşılması zor hesap dökümleri sunar.
- Yatırımcılar para çekmek istediğinde ödemeleri geciktirir veya zorlaştırır.
Bu tür düzeneklerin kurbanı olmamak için en önemli şey hırsı kontrol altında tutmaktır. Düşük riskle olağanüstü yüksek kazanç vaat eden her yatırım fırsatına temkinli yaklaşmak gerekir.
Kaynaklar ve ileri okumalar: Charles Ponzi And The Incredible Story Behind His Notorious Scheme. Yayınlanma tarihi: 14 Şubat 2020; Bağlantı. Charles Ponzi And The Incredible Story Behind His Notorious Schemei
Matematiksel
Harika bir makale gene Sibel hanım. fiat dolar ve fiat euro sistemi modern para mekaniğide böyle bir sistem. ponizden farkı arakasında hesabı ödemeyecek bir kuvveti ordusunun olması. sayıların dünyası gerçekten müthiş. teşekkürler.
Merhaba bilgi alabilir miyim