BİLİM TARİHİ

Alfred Whitehead: Hem Felsefeci Hem de Matematikçi Bir Akıl

Farklı alanlarda çalışmayı seven bilim insanları 20. yüzyılda ve öncesinde oldukça yaygındı. Birden çok alanda uzmanlaşabilen insanlar, odaklanmanın epey zor bir başarıya dönüştüğü 21. yüzyıl ve bu yüzyılın insanı için oldukça dikkat çekici kişiler olarak görülebiliyor. İşte bahsettiğimiz bu bilim insanlarından biri de Alfred North Whitehead idi.

Öyle ki matematik, fizik, din, kültür, eğitim, tarih, metafizik, felsefe ve daha pek çok alanda çalışmış, eserler vermiş, akademisyenlik yapmış bir bilim insanıydı Alfred Whitehead.

Kısaca tanıyalım kendisini..

Kısaca Alfred Whitehead

Alfred North Whitehead (1861–1947), özellikle matematiksel mantık ve bilim felsefesi gibi alanlarda tanınan İngiliz matematikçi ve filozoftur.

Bertrand Russell ile beraber çalışmaları arasında çok önemli bir yer tutan ve en önemli eserlerinden biri olarak kabul edilen üç ciltlik Principia Mathematica’yı (1910, 1912, 1913) yazmıştır..

Eserde matematiksel önermeler, matematiksel mantığın yöntemlerinin analizi, 20. yüzyılın paradoksları önemli bir yer tutmaktadır.

Bu eseri oluşturdukları dönemde Russell ve Whitehead arasında sıkı bir iletişim vardı. Hatta mektuplaşmalar ile de sık sık iletişim kuran bilim insanlarının mektup örneklerinin bir bölümü McMaster Üniversitesi’nde tutulmaktadır. (Bu eserin oluşum süresi esnasında Whitehead’in başka çalışmaları da olmuştur.)

Matematik çalışmalarına paralel olarak felsefeye de yoğun bir emek ve zaman ayıran Whitehead, özellikle süreç felsefesi olarak bilinen yaklaşımla Tanrı, süreç metafiziği ve insan üzerine paylaştığı düşünceleriyle, felsefe alanına da önemli bir literatür kazandırdı.

Araştırmacılar da yoğun bir üretkenlikle yaşamış olan Whitehead’in entelektüel hayatını genellikle üç ana döneme ayırıyor. İlki kabaca 1884’ten 1910’a kadar Cambridge’teki çalışma zamanını temsil ediyor.

Bu yıllarda öncelikle yoğun şekilde matematik ve mantık konularında çalışmış olan Whitehead, bu süre zarfında yukarıda da bahsettiğimiz gibi bir başka deha bilim insanı Russell ile bolca işbirliği yaptı.

İkinci ana dönem ise 1910’dan 1924’e, kabaca Londra’daki çalışma zamanına karşılık gelmektedir. Bu yıllar boyunca Whitehead esas olarak fizik, bilim felsefesi ve eğitim felsefesi konularına odaklandı ve kitaplar, çeşitli yayınlar oluşturdu.

Üçüncü ana dönem, 1924’ten itibaren Harvard’daki zamanına karşılık gelmektedir. Bu süre zarfında öncelikle metafizik konularında çalışan Whitehead, Harvard Üniversitesi’nde Felsefe alanında Profesör olarak da çalıştı.

İkinci dönemine tekabül eden 1916’da Matematik Derneği Başkanı olarak, The Aims of Education: A Plea for Reform isimli çalışması ile eğitim üzerine sorgulamalarda ve biraz da isyanda bulundu. Eğitimin amaçlarını anlamaya çalışan Alfred Whitehead, gençlerin eğitiminin amacının onların bilgi yığınına dönüşmek değil, kendi gelişimlerini teşvik etmek ve yol göstermek olduğunu hatırlattı.

Kültürü ise düşünce aktivitesi, güzelliğe ve insani duygulara açıklık olarak bilgiden bağımsız şekilde tanımladı. Ki Whitehead’ın ailesi onu 14 yaşına dek evde eğitmişti. Sonradan akademisyen olduğu için de, farklı sistemleri deneyimlemiş biri olarak eğitim üzerine epey kafa yordu.

Whitehead Cambridge’de çalıştığı dönemde ise ilk büyük yayınlarından olan “Evrensel Cebir Üzerine İnceleme” adlı çalışması üzerine yoğunlaştı.. Kitap saygın bir akademisyen olan Whitehead’in 1903’de “Kraliyet Cemiyeti Üyesi” olarak seçilmesine de zemin hazırladı.

Whitehead’in erken dönemlerinin çalışmaları arasında, “Projektif Geometri Aksiyomları” (1906), “Tanımlayıcı Geometri Aksiyomları” (1907) adlı iki kısa kitap da mevcuttur. Bu eserler, Whitehead’in ilk kitabının cebirsel tekniklerinin aksine, konuları daha mantıksal bir yaklaşımla açıklar.

Ayrıca “Matematiğe Giriş” (1911) çalışmasını da üç ciltlik eserini oluşturduğu dönemde araya sıkıştırmayı başarmıştır.

İlerleyen zamanlarda, daha doğrusu yaşamının üçüncü üretim dönemi olarak ele alınan son dönemlerinde ise Süreç ve Gerçeklik (1929) kitabını yayımlamıştır. 1933 yılında yayımladığı Fikirlerin Macerası adlı kitabı Whitehead’in son büyük kitabı olup, pek çok ödüle layık görülmüştür.

Adı süreç felsefesi ile adeta özdeşleşen Whitehead, bu felsefesiyle din-bilim-insan üzerine daha sistematik bir orta yol bulmaya çalışır. Bunu yaparken kullandığı metodolojilerde empirizm (deneyimden gelen bilgi), rasyonalizm ve kurguyu da (imgelem, hayal gücü)  bir potada eritir.

Mesela, Süreç ve Gerçeklik (1929) adlı eserinin açılış sayfalarında felsefe için kurduğu ünlü metaforda kısa bir uçak uçuşunu tarif eder.. 

Felsefe, yaşanan deneyimin somut gerçekliğinin zemininde başlar.  Deneyim, teorilerimiz için bize ham veriler sağlar. Sonra düşünce havalanıp zeminle teması keser ve imgesel kurgunun zirvesine yükselir. Kurgusal faaliyet sırasında, hayal gücünü kullansak da nihai noktada teorilerimiz “yere inmeli” ve”zemin”le tekrar temas kurmalı; kurgularımız ve hipotezlerimiz deneyimin “otoritesine” cevap vermelidir.

Alman filozof ve ekonomist Karl Marx ve psikanalizin kurucusu Avusturyalı nörolog Sigmund Freud’dan da etkilendiği söylenen Whitehead, gençlerle konuşmayı da çok severmiş. Gençler onun evindeki “Pazar akşamları” etkinliğine akın eder; Whitehead’ın nazik bir sesle onlarla konuşmasını dinlerlermiş.

Şimdi böyle entelektüel toplantılar için önce Biletix’e uğramak gerekebiliyor. 🙂

Detaylı Okumalar :

https://plato.stanford.edu/entries/whitehead/

https://www.academia.edu/30467959/Alfred_North_Whitehead_1861-1947_

https://www.britannica.com/biography/Alfred-North-Whitehead/Career-in-the-United-States

http://dergipark.org.tr/en/download/article-file/52665

https://www.academia.edu/30020526/S%C3%BCre%C3%A7_Felsefesi.pdf

Matematiksel

Ceren Demir

Kendini, insanları, dünyayı tanıma ve anlama çabasında, belki de kaosta olan; filmin oyuncularından, dünya üzerindeki küçücük noktalardan biriyim.. Dokuz Eylül Üniversitesi'nde Ekonomi bölümünde yüksek lisansa devam ediyorum. Spora, sanata (özellikle resim sanatı), müziğe, doğaya, doğa sporlarına, felsefeye, psikolojiye, kitaplara, filmlere düşkünüm.. Okumayı, yazmayı, öğrenmeye çabalamayı çok seviyorum. Küçük yaşlardan itibaren birikmiş 9 adet günlüğüm var. Amaçlı ve amaçsız yaşamanın çeşitli noktalardan artı ve eksileri olduğunu düşünsem dünyadaki her şeyin gelip geçici olduğuna inanıyorum. Yine de -her şeye rağmen- ben uzun süredir amacı olanlardanım.. Buradan enerji sağlayabiliyorum.. Çoğunlukla enerjik, dışa dönük olsam da yeri geldikçe oldukça içe kapanmaya ve yalnızlığa susayabiliyorum. İkisi de keyifli ve öğretici.. Matematiksel sitesinin öncelikle hayranı olan bir okuruyum sonra Matematiksel’e katkı sağlamaya çalışan enfes ekibin bir parçasıyım. Özetle bu dünyayı bir rüyaymış gibi (Is this the real life? Is this just fantasy?) hissedip iyi bir insan olarak '‘kalmaya'’ çabalayan, sonsuzmuş gibi üretmeye çalışan insanlardan olarak; bahsettiğim 'bencil' bilgilerimi önemsiz sayıyorum. Sadece denizdeki kum tanelerinden biri olduğumun farkındayım. Ancak okyanusları merak etmekten vazgeçemiyorum. Yaşam keşifle canlanıyor..

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu