MÖ 585 baharında, Anadolu’da savaşan Lidyalılar ile Medler gündüz vakti gökyüzünün birden karardığını gördü. Ay, Güneş’in önüne geçti ve tam tutulma başladı. O dönemin insanları böyle bir kararmayı tanrıların hoşnutsuzluğuna yoruyordu. İki ordu çatışmayı bıraktı ve yıllardır süren savaş barış görüşmeleriyle sona erdi.
Bu olayın en dikkat çekici yönü, Miletli Thales’in tutulmayı önceden haber verdiğinin aktarılmasıdır. MÖ 585 tutulmasına ilişkin günümüze ulaşan en eski anlatıyı Herodot, Tarihler adlı eserinde verir. Herodot’a göre Thales, İyonyalılara gündüzün kararmasını önceden bildirmiş ve olayın gerçekleşeceği yılı belirtmişti.
Thales gökyüzünü gözlemleyen ilk kişi değildi. Ondan çok önce çiftçiler, denizciler ve tüccarlar yıldızları mevsimleri takip etmek, yön bulmak ve zamanı belirlemek için kullanıyordu.
Thales’in farkı, gökyüzündeki hareketlerin ardında düzenli nedenler aramasıydı. Bu yaklaşım, Yunan dünyasında astronomiyi yalnızca pratik gözlemlerden çıkarıp doğa olaylarını açıklamaya yönelten önemli bir adım oldu.
Thales Tutulmayı Nasıl Tahmin Etti?
Thales’in MÖ 585’teki tutulmayı gerçekten önceden bilip bilmediği ve eğer bildiyse bunu nasıl yaptığı hâlâ tartışma konusu. Antik kaynaklar bu başarıyı Thales’e bağlar; ancak hiçbiri onun hangi yöntemi kullandığını açıklamaz.
Modern araştırmacılar bu konuda farklı görüşler öne sürer. En yaygın açıklamalardan biri, Thales’in tutulmaların yaklaşık 18 yılda bir benzer biçimde tekrar ettiğini gösteren Saros döngüsünden yararlandığı yönündedir. Bazı araştırmacılar ise üç Saros’a karşılık gelen Exeligmos döngüsünü olası bir açıklama olarak öne çıkarır.
Ancak her iki açıklama da önemli bir sorunla karşılaşır. Bu döngüler, bir tutulmanın yeniden gerçekleşebileceği dönemi tahmin etmeye yardımcı olur. Fakat tam Güneş tutulmasının Dünya’nın hangi bölgesinden görüleceğini güvenilir biçimde hesaplamaya yetmez. Bunun için Ay’ın yörüngesini ve gökyüzündeki konumunu çok daha hassas biçimde bilmek gerekir.
Başka bir görüş, Thales’in daha kısa bir tekrar örüntüsünden yararlandığını ileri sürer. Buna göre Ay ve Güneş tutulmaları arasında yaklaşık 23,5 aylık belirli bir ilişki vardır.
Thales Mezopotamya’daki eski gözlem kayıtlarına ulaştıysa, geçmiş tutulmalar arasındaki bu düzeni fark edip yeni bir tutulma dönemini öngörmüş olabilir.
Bu açıklama da bütün soruları çözmez. Thales’in hangi astronomik kayıtlara eriştiğini, bunları nasıl değerlendirdiğini ve gerçekten hangi hesapları yaptığını bilmiyoruz. Dolayısıyla MÖ 585 tutulması bugün hâlâ astronomi tarihinin en ilginç tartışmalarından biri olmayı sürdürüyor.
MÖ 28 Mayıs 585 Tarihi Nereden Geliyor?
Herodot olayın kesin tarihini vermez. O yalnızca savaşın altıncı yılında gündüzün geceye döndüğünü ve Thales’in bu kararmanın gerçekleşeceği yılı önceden bildirdiğini söyler.
Modern astronomi ise geçmişteki tutulmaları geriye doğru hesaplayabiliyor. Bu hesaplar, Herodot’un anlattığı koşullarla en iyi uyuşan olayın 28 Mayıs 585’teki tam Güneş tutulması olduğunu gösteriyor. Tam gölge yolu Anadolu’ya ulaştığı için bu tarih, uzun süredir “Thales Tutulması” için en güçlü aday kabul ediliyor.
Yine de tarihçiler bütün ayrıntılarda aynı fikirde değil. Herodot savaşın tam yerini belirtmez; bazı araştırmacılar da farklı tarihler veya farklı yorumlar önerir. Bu nedenle MÖ 585 tarihi güçlü bir astronomik eşleşme sunsa da, tarihsel anlatının bütün ayrıntılarını kesinleştirmez.
Tutulma Savaşı Nasıl Bitirdi?
Herodot’a göre Lidyalılar ile Medler arasındaki savaş beş yıl boyunca kesin bir sonuç vermedi. Altıncı yılda iki ordu yeniden karşı karşıya geldi. Çatışma sürerken gündüz karardı ve iki taraf bunu uğursuz bir işaret olarak yorumladı.
Bu tepki şaşırtıcı değildi. Antik dünyada insanlar Güneş tutulmalarını çoğu zaman tanrıların öfkesiyle, yaklaşan felaketlerle ya da gökyüzündeki düzenin bozulmasıyla ilişkilendiriyordu. Savaş sırasında Güneş’in birden kaybolması, askerler üzerinde çok güçlü bir etki yaratmış olmalı.
Herodot, iki tarafın çatışmayı bıraktığını ve ardından barış için harekete geçtiğini anlatır. Anlaşmayı güçlendirmek için Lidya Kralı Alyattes’in kızı Aryenis, Med kralı Kyaxares’in oğlu Astyages ile evlendi.
İki krallık ayrıca Halys Irmağı’nı, yani bugünkü Kızılırmak’ı, aralarındaki sınır olarak kabul etti. Thales’in adı ise bu tutulmayla birlikte 2.600 yıldır astronomi tarihinin en dikkat çekici hikâyelerinden birinde yaşamaya devam ediyor.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- May 28, 585 BC: The Battle Of The Solar Eclipse. Yayınlanma tarihi: 28 Mayıs 2020. Kaynak site Ancient Origins. :Bağlantı: https:/May 28, 585 BC: The Battle Of The Solar Eclipse/
- May 28, 585 B.C.: Predicted Solar Eclipse Stops Battle. Yayınlanma tarihi: 27 Mayıs 2000. Kaynak site: Wired Bağlantı: May 28, 585 B.C.: Predicted Solar Eclipse Stops Battle/
- Steele, J. M., & Stephenson, F. R. (1997). Lunar Eclipse Times Predicted by the Babylonians. Journal for the History of Astronomy, 28(2), 119-131. https://doi.org/10.1177/002182869702800203
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
