Voltaire, 18. yüzyılın önemli düşünürlerinden biriydi ve Newton fiziğine büyük ilgi duyuyordu. Bu ilgide, Newton’un fikirlerini Fransız düşünce dünyasına taşıyan Émilie du Châtelet’nin önemli payı vardı. Buna rağmen tarih, du Châtelet’ye uzun süre bağımsız bir bilim insanı kimliği tanımadı.
Rönesans sonrası Fransa’da kadınların eğitim imkânı çok sınırlıydı. Soylu kızlar için okullar açılsa da amaç bilim insanı yetiştirmek değil, onları iyi birer eş olarak hazırlamaktı. Matematik ve doğa bilimleri kadınlara uygun görülmüyordu.
Molière ve Boileau gibi yazarların metinleri de eğitimli kadınları alaya alan anlayışı güçlendirdi. Bu yüzden bilim ya da felsefeyle ilgilenen kadınlar çoğu zaman çalışmalarını gizlemek zorunda kaldı.
Bir kadın bilim ya da felsefeyle ilgilenmek istiyorsa, bunu çoğu zaman salon sohbetleri içinde yapabiliyordu. Ancak orada bile konuşmanın hafif, eğlenceli ve yüzeyde kalması gerekiyordu. İşte Émilie du Châtelet, 17 Aralık 1706’da Paris’te böyle bir ortamda doğdu.
Kısaca Emilie du Chatelet Kimdir?
Émilie du Châtelet, tam adıyla Émilie de Breteuil, Fransa’nın aristokrat ailelerinden birinde dünyaya geldi. Babası Louis Nicolas le Tonnelier de Breteuil, sarayda protokol görevlerinden sorumlu bir isimdi. Annesi ise manastır eğitimi almış, dönemin soylu kadınlarına özgü görgü kurallarıyla yetişmişti.
Émilie küçük yaşta güçlü bir öğrenme isteği gösterdi. Babası onun yeteneğini fark etti ve iyi bir eğitim almasını sağladı. Latince, İtalyanca ve İngilizce öğrendi. Ancak Émilie’nin asıl ilgisi matematikti. Bu alanda onu, aile dostlarından M. de Mézières destekledi.
Émilie, on dokuz yaşında Marquis du Châtelet ile evlendi. Eşi askerdi ve görevleri nedeniyle sık sık evden uzak kalıyordu. Evliliğinin ilk yıllarında çocukları oldu. Ancak aile hayatı onun öğrenme isteğini durdurmadı. Matematik çalışmalarından vazgeçmedi ve dönemin iyi hocalarından ders aldı.
Voltaire ile ilişkisi de bu dönemde başladı. Bu ilişki, du Châtelet’nin adının uzun süre Voltaire üzerinden anılmasına yol açtı. Ancak ikisini bir araya getiren yalnızca kişisel yakınlık değildi. Voltaire’in Newton fiziğine duyduğu ilgi ile du Châtelet’nin matematik bilgisi, zamanla güçlü bir çalışma ortaklığına dönüştü
Voltaire ve Emilie du Chatelet İlişkisi
Voltaire ile Émilie du Châtelet arasındaki ilişki, uzun süre daha çok özel hayat üzerinden anlatıldı. Bu durum, du Châtelet’nin bilimsel çalışmalarının gölgede kalmasına yol açtı. Oysa bu ilişki aynı zamanda güçlü bir düşünsel ortaklıktı.
Voltaire, İngiltere’de bulunduğu dönemde Newton fiziğinden etkilenmişti. Fransa’da ise Descartes’ın düşünceleri hâlâ güçlüydü. Newton’un Principia’sı çok önemli bir eserdi, ancak anlaşılması zordu ve Fransız bilim çevrelerinde yeterince tanınmıyordu. Émilie du Châtelet bu noktada belirleyici bir rol oynadı.
Voltaire’in Lettres sur les Anglais adlı eserinin izinsiz yayımlanması Paris’te tepki çekince, Émilie onun için daha güvenli bir yer olarak Cirey’yi önerdi. Cirey, du Châtelet ailesinin Lorraine sınırına yakın şatosuydu. İkisi burada Paris’in ve saray hayatının gürültüsünden uzak bir çalışma düzeni kurdu.
Cirey’de bir kütüphane ve laboratuvar oluşturdular. Burada yalnızca birlikte okumadılar, deneyler yaptılar, tartıştılar ve dönemin önemli bilim insanlarıyla temas kurdular. Voltaire Newton’u Fransa’da tanıtmak istiyordu. Émilie ise Newton’u yalnızca tanıtmakla kalmadı, onun en zor eserini Fransızcaya çevirecek ve matematiksel açıklamalarla genişletecek düzeye ulaştı.
Émilie du Châtelet’nin Çalışmaları Nelerdir?
Émilie du Châtelet’nin en önemli çalışmalarından biri Institutions de physique adlı eseridir. Bu kitabı başlangıçta oğlu için fizik üzerine bir metin olarak hazırlamak istemişti. Ancak çalışma zamanla daha geniş kapsamlı bir fizik kitabına dönüştü. Eserde fiziğin temel kavramlarını, dönemin bilimsel tartışmalarını ve farklı düşünürlerin yaklaşımlarını ele aldı.
Émilie bu eserde Descartes, Leibniz ve Newton’un fikirlerini birlikte değerlendirdi. Ayrıca Huygens, Kepler ve başka bilim insanlarının çalışmalarına da yer verdi. Uzay, zaman, madde, bilgi ve akıl yürütme gibi konular üzerinden fiziğin felsefi temellerini de tartıştı.
Bir başka önemli çalışması ateşin doğası üzerine yazdığı makaleydi. 1738’de Fransız Bilimler Akademisi bu konuda bir yarışma açtı. Émilie yarışmaya son bir ay kala katılmaya karar verdi. Çalışmasını Voltaire’den gizli yürüttü ve geceleri yoğun biçimde çalıştı. Makalesi yarışmayı kazanmadı, ancak Akademi metni dikkate değer buldu ve ödüllü çalışmaların sonunda yayımladı.
Bu makalede ışık ve ısının aynı nedene bağlı olabileceğini, ikisinin de hareketle ilişkili olduğunu savundu. Ayrıca farklı renkteki ışınların aynı ölçüde ısı vermediğini belirtti. Bu görüşler, daha sonra yapılacak bazı araştırmalarla ilişkilendirilecek nitelikteydi.
Du Châtelet’nin bilim tarihindeki en kalıcı çalışması ise Newton’un Principia adlı eserini Fransızcaya çevirmesidir. Principia, modern fiziğin temel eserlerinden biri sayılır; fakat dili ve matematiksel yapısı nedeniyle anlaşılması zordu. Émilie yalnızca çeviri yapmakla kalmadı. Metne açıklamalar, yorumlar ve matematiksel ekler de hazırladı.
Sonuç olarak
1749 yılına gelindiğinde Émilie du Châtelet, Newton’un Principia’sı üzerine çalışmasını tamamlamaya uğraşıyordu. Kırk iki yaşındaydı ve hamileydi. Çocuğun babası, son yıllarında yakınlık kurduğu Marquis de Saint-Lambert’ti.
Eylül 1749’da Lunéville’de bir kız çocuğu doğurdu. Doğumdan sonraki ilk günlerde iyi görünüyordu. Voltaire, eşi Marquis du Châtelet ve Saint-Lambert yanındaydı. Ancak 10 Eylül 1749’da aniden hayatını kaybetti. Yeni doğan kızı da birkaç gün sonra öldü.
Émilie’nin ölümünden sonra bilimsel itibarı uzun süre hak ettiği ölçüde korunmadı. Adı çoğu zaman Voltaire ile ilişkisi üzerinden anıldı. Oysa kendisi, böyle görülmek istemediğini açıkça dile getirmişti. Prusya kralı Büyük Frederick’e yazdığı sözler bu tavrını gösterir:
“Beni kendi meziyetlerimle ya da meziyetlerimin olmamasıyla değerlendirin. Beni şu büyük generalin, bu büyük bilginin, Fransa’da parlayan bir yıldızın ya da ünlü bir yazarın eklentisi olarak görmeyin. Ben kendi doğrularıyla, söyledikleri ve yaptıklarıyla yalnızca kendisine sorumlu olan bütün bir kişiyim.”
Voltaire’in Émilie du Châtelet için yazdığı önsöz, onun ölümünden sonra yayımlanan Newton çevirisinin başında yer aldı. Bu metinde Voltaire, du Châtelet’yi yalnızca bir çevirmen olarak değil, Newton’un zor eserini açıklayan ve Fransız okur için anlaşılır hâle getiren kişi olarak tanıttı.
Ona göre Fransa’nın en bilgili erkeklerinin yapması gereken bu işi bir kadın üstlenmiş ve tamamlamıştı. Voltaire, Newton’un Principia’yı yazmasını bir mucize, Émilie’nin onu çevirip açıklamasını ise ikinci bir mucize olarak görüyordu.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- The Philosopher and the Prodigy: How Voltaire Fell in Love with. Remarkable Woman Mathematician. https://www.brainpickings.org
- Five Things to Know About French Enlightenment Genius Émilie du Châtelet. Yayınlanma tarihi: 15 Aralık 2917; Bağlantı: https://www.smithsonianmag.com/
- Lynn M. Osen, Women in Mathematics, The MIT Press, Cambridge, Massachusetts and London, 1974, “Émilie de Breteuil, Marquise du Châtelet” bölümü, s. 50–69.
Matematiksel
