Geometri

Kiki Bouba Etkisi: Geometrik Şekiller Düşüncelerimizi Nasıl Etkiler?

Bir daire, kare veya üçgenin psikolojik ve duygusal etkileri nelerdir?

İnternette çeşitli testler çözmekten hoşlanıyorsanız işte size küçük bir test. Aşağıdaki görsele dikkatle bakın. Sizce bunlardan hangisi bouba, hangisi kiki? Ve bunun dilin evrimi ile ne ilgisi var?

Bu görsel insanların nesnelere rastgele isim vermediğini göstermek amacıyla yapılan deneyde kullanıldı. Sizce hangisi kiki, hangisi bouba?

2001 yılında, UCSD akademisyenleri VS Ramachandran ve Edward Hubbard, farklı dil ve yaşlardan bir grup katılımcıya yukarıda size sorduğumuz soruya benzer bir soru sordular. Katılımcıların %95’i kiki için soldaki nesneyi ve bouba için sağdaki nesneyi seçti. Elbette bu kişiler ne bu çizimleri daha önce görmemişti. Ayrıca kiki ve bouba kelimelerinin ne olduğu hakkında da herhangi bir fikirleri yoktu. Zaten bu iki kelime de herhangi bir şey ifade etmeyen anlamsız kelimelerdi.

Bouba kiki etkisi aslında kökenini 1929’da Alman psikolog Wolfgang Köhler’in çalışmalarından alır. Kendisinin deney düzeneği temelde yukarıdaki ile aynıydı. Köhler de insanlara benzer şekiller gösterdi. Sadece kullandığı kelimeler takete ve malumba idi. Elde ettiği sonuçlar ise benzerdi. Sonuç olarak sesleri nesneler ile ilişkilendirme eğimine sahibiz. Bilim insanları da bu fenomenin nedenini tam olarak açıklayamıyorlar. Ancak Ramachandran ve Hubbard bunun beynin duyusal ve motor alanları arasında var olan bağlantıların doğasından kaynaklanabileceğini düşünüyor.

Geometrik Şekiller ve Çağrıştırdığı Duygular

İnsan beyni farklı geometrik şekillere farklı soyut anlamlar yükler. Bir dairenin zihinde uyandırdığı etki, bir üçgenin uyandırdığı etkiye kıyasla çoğu zaman farklıdır. Araştırmacıların görüşlerine göre bunun nedeni sesleri çıkartırken ağzımızın aldığı şekil ile ( o harfi – yuvarlak ilişkisi gibi) şekilleri birbirine benzetmemiz olabilir. Belki de bu nedenle bouba yuvarlak nesne ile ve kiki de sivri uçlu nesne ile ilişkili gibi gelmiştir. 2003 yılından sonraki çalışmalar da, Ramachandran ve Hubbard’in bu teorisi için destekleyici kanıtlar sağladı.

Örneğin bir çalışmada ilginç bir bulgu elde edildi. Angular girus adı verilen, dil için önemli olan beynin bir bölgesine hasar alan bir kişinin yuvarlak nesneyi bouba kelimesiyle eşleştirme olasılığı çok daha düşüktü.

Kısacası farkında olmadan sesler ile nesneleri eşleştirme alışkanlığına sahibiz. Bu dillerin kökeni araştıran kişiler için önemli bir ipucu olsa da bu tutumumuz en çok film endüstrisi tarafından dikkate alınıyor gibi gözüküyor. Film endüstrisi geometrik şekilleri duyguları tetiklemek ve stereotipleri yeniden üretmek için başarıyla kullanır. Herhangi bir filmi izleyin ve gördüğünüz şekillere çok dikkat edin. Kötücül karakterlerin kiki gibi genellikle keskin yüz hatları, sivri burunları, sevimli karakterlerin ise bouba gibi çoğu zaman yuvarlak ve yumuşak hatları vardır. Bir sinematograf (görüntü yönetmeni) filmlerine görsel hikâyeler katarken hangi geometrik şeklin hangi duyguyu tetikleyeceğini bilir. Peki popüler şekillerin arkasındaki psikolojik anlamlar nelerdir?

Kiki Bouba Etkisi: Geometrik Şekiller

‘Ponyo’ (2008)
  • Daire: Yukarıda da aktardığımız gibi daireler, yumuşak, tehdit edici olmayan, doğal ve anaç olan şeyleri temsil eder. Bu sebeple animasyonlarda olumlu duygunun pekiştirilmesi istenildiği zaman yuvarlak formlar tercih edilir. Çünkü bu form bizde masumiyeti, mutluluğu ve samimiyeti hatırlatır. Doğada daire formundaki doğal şeyler ile karşılaşma olasılığımız bir dikdörtgen ya da kare ile karşılaşma olasılığımızdan her zaman daha fazladır.
  • Kare: Kareler, genellikle doğal olmayan veya insan yapımı olanı temsil eder. Bu nedenle genellikle dairenin antitezi olarak kullanılır. Aynı zamanda durağanlık, istikrar ve güç gibi şeyleri de çağrıştırır. Filmler bu mesajları iletmek için, özellikle “doğal dünya” ile doğrudan karşıt olarak nitelendirilen durumlarda kare formlardan yararlanır.
  • Üçgen: Bir çocuktan bir canavar çizmesini isteseniz size muhtemele keskin sivri dişleri olan bir karakter yaratırdı. Bu keskin dişler de üçgen biçiminde olurdu. Mevcut animasyonlardaki kötü adam karakterlerine baktığınız zaman bunun ustalıkla aktarıldığını siz de görebilirsiniz. Üçgenin sivri köşeleri bir çok insanda korku, güvensizlik ve tehlike hissi uyandıracaktır.

Kaynaklar ve İleri okumalar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu