
Eski bir kitabı raftan çekip sayfalarını çevirdiğinizde ortaya çıkan o tanıdık kokuyu tarif etmek kolay değildir. Kimi insan vanilyayı, kimi kahveyi ya da çikolatayı, kimi de ahşap ve hafif küflü bir kokuyu çağrıştırdığını söyler. Bu benzerlikler yalnızca hayal gücümüzün ürünü değildir. Eski kitapların kokusunun arkasında, kâğıdın ve kitabı oluşturan diğer malzemelerin yıllar boyunca geçirdiği kimyasal değişimler vardır.
Bir kitabın kendine özgü kokusu tek bir maddeden kaynaklanmaz. Kâğıt, mürekkep, yapıştırıcılar ve cilt malzemeleri zaman içinde çeşitli uçucu organik bileşikler, yani VOC’ler yayar. Burnumuza ulaşan şey de bu karmaşık kimyasal karışımdır.
Eski Kitap Kokusu Neden Oluşur?
Kâğıdın ana maddesi selülozdur. Eskiden kaliteli kâğıtlar çoğunlukla pamuk ve keten liflerinden yapılıyordu. Bu tür kâğıtlar oldukça dayanıklıydı. Bu yüzden birkaç yüzyıllık bazı kitaplar, çok daha yakın tarihlerde basılmış kitaplardan bile daha iyi durumda olabilir.
19. yüzyılda kitap ve gazete üretimi hızla artınca daha ucuz bir malzeme olan odun hamuru yaygınlaştı. Ancak odunun içinde selülozun yanı sıra lignin adı verilen başka bir madde de vardır. Lignin zamanla ışık ve oksijenle tepkimeye girer; bu da kâğıdın sararmasına katkı sağlar. Eski gazetelerin kısa sürede sararmasının nedenlerinden biri budur.

Kâğıdın kırılganlaşmasında ise selüloz zincirlerinin parçalanması önemli rol oynar. Asit ve nem, selüloz moleküllerindeki bağların hidroliz yoluyla kopmasını kolaylaştırır. Zincirler kısaldıkça kâğıt esnekliğini ve mekanik dayanıklılığını kaybeder.
Bu parçalanma sırasında havaya küçük kimyasal maddeler salınır. Eski kitapların kendine özgü kokusunu oluşturan da büyük ölçüde bunların karışımıdır. Örneğin vanilin vanilyayı, benzaldehit bademi, bazı başka bileşikler ise tatlı ya da hafif odunsu kokuları çağrıştırır.
Yeni kitaplarda ise durum biraz farklıdır. Burada koku daha çok taze mürekkepten, kâğıdın üretiminde kullanılan maddelerden, kaplamalardan ve cilt yapıştırıcılarından gelir. Kitap yaşlandıkça bu kokular azalır, yerini kâğıdın zamanla parçalanmasıyla oluşan kokular alır.
Eski Kitaplar Neden Kahve ya da Çikolata Gibi Kokar?
2017 yılında Cecilia Bembibre ve Matija Strlič, tarihi kokuların nasıl tanımlanıp kayıt altına alınabileceğini araştırırken eski kitap kokusunu da incelediler. Araştırmacılar, 1928 tarihli bir romanın liflerinden hazırlanan koku örneğini 79 katılımcıya koklattı.
Katılımcılara kokunun kaynağı hakkında bilgi verilmedi. En sık verilen yanıt çikolata ya da kakaoydu. Kahve de en yaygın çağrışımlardan biriydi.
Bu benzerliğin kimyasal bir temeli vardır. Kahve çekirdeği ve kakao da bitkisel kökenli maddelerdir ve yapılarında selüloz ile lignin vardır.
Ayrıca fermantasyon ve kavurma sırasında ortaya çıkan bazı uçucu bileşikler, yaşlanan kâğıttan yayılan bileşiklerle benzerlik gösterir. Burnumuzun eski kitaplarla kahve ya da çikolata arasında bağlantı kurmasının nedenlerinden biri budur.
Kitap kokusunun bilimsel açıdan başka bir önemi daha vardır. Kâğıttan yayılan uçucu bileşiklerin analizi, kâğıdın bileşimi ve bozulma durumu hakkında bilgi verir. Bazı bileşikler selülozun, bazıları ise ligninin parçalanmasıyla ilişkilidir. Böylece tarihi bir kitabın sayfasından örnek kesmeden, malzemenin kimyasal durumu hakkında fikir edinmek mümkün olabilir.
Bu nedenle eski kitap kokusu yalnızca nostaljik bir ayrıntı değildir. Bir kitabın üretildiği malzemeler, saklandığı ortam ve geçen yıllar onun kokusuna küçük kimyasal izler bırakır. Bir bakıma eski bir kitabı kokladığımızda kitabın yaşını değil, yaşlanma sürecini koklarız. Hayatınızdan kitapların ve kitap kokusunun eksik olmaması dileğimizle.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Can you judge a book by its odour?.Yayınlanma tarihi: 17 Nisan 2018. Kaynak site: Guardian. Bağlantı: Can you judge a book by its odour?
- Bembibre, Cecilia & Strlič, Matija. (2017). Smell of heritage: A framework for the identification, analysis and archival of historic odours. Heritage Science. 5. 10.1186/s40494-016-0114-1.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel








