Şam (Damascus) Çeliği Neden Antik Bir Metalurji Harikası Olarak Bilinir?

Malzemelerin bizim için önemi, uygarlık evrelerini sı­nıflandırmak için kullandığımız adlardan bellidir: Taş Çağı, Tunç Çağı, Demir Çağı. Sonuçta insan varlığının her yeni dönemi, yeni bir malzeme ile başlamıştır. Victoria Dönemi’nin belirleyi­ci malzemesi ise çelikti. Çelik sonraları mühendislerin asma köprüler, tren rayları, buhar makineleri ve yolcu gemileri yapma hayallerini doludizgin yaşamasına izin verdi.

Bilimin yirminci yüzyıla kadar çeliği anlamamış olması tuhaf bir vakadır. Yirminci yüzyıldan öncesinde çelik yapımı, binlerce yıldır kuşaktan kuşağa geçen bir zanaattı. Yapım süreci deneme yanılma yöntemlerine dayanıyordu. Başarılı denemeler bir sonraki kuşaklara aktarılıyor, ancak yapım tekniği meslek sırrı ola­rak saklanıyordu. İlerleyen yıllarda bazı kültürlerdeki bu metalürjik gelenekler son derece yüksek kaliteli çelik yapımıyla tanınır hale geldi ve böylece uygarlıklar gelişti.

Eski metal ustaları için zorluk, hem esnek hem de güçlü çelik yaratmaktı. Demir karbon açısından çok yüksek olduğunda, ancak kırılgandır. Demirin karbonu düşük olduğunda darbeye dayanıklıdır, ancak daha yumuşaktır. Ancak farklı karbon içeriğine sahip ince katmanları karıştırarak hem güçlü hem de keskin bir kılıç elde edebilirsiniz. Bu da kolay bir iş değildir. Ancak yine de kimi uygarlıklar bunu başarmıştı. Buna bir örnek Şam (Damascus) çeliği olarak bilinen çeliktir.

Aristo’nun dahi bahsettiği yaklaşık MÖ. 400-300 yıllarından beri “Wootz” adı verilen ham çelikten imal edilen bu kılıçlar; hem çok sağlam, hem inanılmaz keskin, hem de son derece esnektir. Şam (Damascus) çeliğinin üzerindeki şekillere hare denir
ve bu hareler üretim yöntemlerine ve kat sayılarına göre farklılık gösterir.

Şam (Damascus) Çeliği Nedir?

İlk olarak MS sekizinci yüzyılda yapılan Şam çelik kılıçları, karmaşık yüzey desenleri ve keskinlikleri ile ünlüdür. Efsaneye göre, bu kılıçlar havadaki bir ipeği bile kolayca ikiye böler. Taş, metal ve hatta diğer kılıçları kestikten sonra bile keskinliklerini korur. Ayrıca bu çelik kılıçlar esneklikleri ile de ünlüdür. Ancak bu kılıçları yapma teknikleri yüzlerce yıldır kayıp olduğu için kimse bu kılıçların neden bu kadar istisnai olduğundan tam olarak emin değil.

Aslında Şam çeliğine neden bu adın verildiğini de tam olarak bilmiyoruz. Kimi araştırmacılar bu çeliklerin ilk olarak Şam’lı demirci ustaları tarafından yapılması nedeniyle bu adı aldığını söylüyor. Kimi araştırmacılar da adının yüzeyini süsleyen akıcı desenlere atıfta bulunduğunu söylüyor.  Şam çeliğinin bazı versiyonlarının, Endonezya’dan Orta Doğu’ya kadar her yerde yüzyıllardır üretilmekte olduğu da biliniyor.

Modern zamanda üretilen Şam Çeliğinden yapılma bir bıçak Ne yazık ki bunlar eski zamanlardaki kadar güçlü değildir.

Şam Çeliğinin Sırrı Nedir?

Aslında bunu da tam olarak bilemiyoruz. Günümüzde satın alacağınız Şam çelikleri görsel olarak benzese de orijinal olanlar ile aynı değil. Orijinal Şam çeliğinde, wootz çeliği adı verilen bir metal kullandı. Bu dünyanın en iyi çeliklerinden biri idi. Bu çeliğin ilk olarak Hindistan’da üretildiği düşünülüyor.

Bu çelikten yapılan bıçakların imalatı on altıncı ve on sekizinci yüzyıllar arasında en yüksek kaliteye ulaştı ve daha sonra teknik on dokuzuncu yüzyılda yok oldu. Bunun sonucunda da Şam çeliğinin ana malzemesini artık bilemiyoruz. Çok sayıda araştırma ve tersine mühendislik, Şam çeliğini kopyalamaya çalışsa da, hiç kimse benzer bir malzemeyi elde edemedi.

Şam çeliği, yalnızca geleneği sürdürmeye kendini adamış birkaç zanaatkar tarafından üretiliyordu. Bildiğimiz kadarıyla üretim süreci iki yıl kadar sürüyordu. İlk iş dövülecek malzemeyi seçmekti. Dövme işlemi esnasında farklı çelik türleri ısıtılır, bir araya getirilir ve en az 50 kez dövülürdü. Uygulanan bu işlem sonucunda da bu çeliğe karakteristik özelliğini veren desenler ortaya çıkıyordu.

Şam çeliğine olan talep yüzyıllar boyunca oldukça fazlaydı. Ancak çatışmalarda kılıçların yerini ateşli silahlar aldıkça bu talep zamanla azaldı. 1850’de üretim sürecinin sırları kayboldu. Günümüzde yapılan modern Şam çeliği, yüksek ve düşük karbonlu çelik katmanlarıyla yapılır. Desenler ise asitle aşındırma sonucunda ortaya çıkar.



Kaynaklar ve ileri okumalar


Dip Not:

Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.
Başa dön tuşu