Hiç aklınıza takılıp kalan ve ne yaparsanız yapın kurtulamadığınız bir şarkı oldu mu? Üstelik bu, sevdiğiniz bir parça olmak zorunda da değildir. Bazen hiç hoşlanmadığınız bir pop şarkısı, televizyonda duyduğunuz bir reklam müziği ya da çocukken dinlediğiniz basit bir melodi zihninizde dönüp durur. Siz onu yok saymaya çalıştıkça sanki daha da güçlenir.
Tetikleyici ne olursa olsun, şarkının küçük bir bölümü zihninizde tekrar tekrar çalmaya başlar. Özellikle sözlü ve akılda kalıcı melodiler bu konuda oldukça etkilidir. Bazen bir şarkının adını duymak bile melodinin zihninizde yeniden başlamasına yeter.
İnsanların zihnine takılan bu melodilere “kulak kurdu” adı verilir. Araştırmalar, insanların yüzde 90’ından fazlasının bu durumu düzenli olarak yaşadığını gösteriyor. Son yıllarda bilim insanları, bazı şarkıların neden zihne daha kolay yerleştiğini, bu deneyimin kişilik özelliklerine göre nasıl değiştiğini ve istenmeyen bir melodiden nasıl kurtulabileceğimizi araştırıyor.
Yine de temel soru hâlâ önemini koruyor: Bir şarkı nasıl oluyor da zihnimize yerleşiyor ve neden durmadan kendini tekrar ediyor?
Bazı Şarkılar Neden Zihnimize Takılır?
Bir melodinin zihne takılması rastlantı değildir. Beyin, düzenli tekrarları ve kolay fark edilen örüntüleri hızla öğrenir. Bu nedenle kısa, basit ve tekrarlayan melodiler hafızada daha kolay yer edinir. Şarkının sözleri, ritmi ya da beklenmedik bir geçişi de bu etkiyi güçlendirir.
Sık duyduğumuz şarkılar zihnimize daha kolay yerleşir. Radyoda, televizyonda, mağazada ya da sosyal medyada defalarca karşılaştığımız bir melodi, farkında olmadan hafızamızın bir parçası hâline gelir. Daha sonra şarkının yalnızca birkaç notasını ya da tek bir sözünü duymak, melodinin geri kalanını zihnimizde yeniden başlatır.
Ayrıca beyin, tanıdığı bir melodinin yarım kalmasından pek hoşlanmaz. Şarkı aniden kesildiğinde ya da yalnızca küçük bir bölümünü duyduğumuzda, zihnimiz eksik kısmı tamamlamaya çalışır. ( Sürecin nasıl işlediğiniz merak ederseniz Zeigarnik etkisine göz atınız.)
Araştırmacılar bu durumu incelemek için gönüllülere iyi bildikleri müzikleri dinletti ve parçaların bazı bölümlerini sessiz bıraktı. Melodi kesilse bile katılımcıların işitsel korteksi çalışmaya devam etti. Beyin, duyulmayan bölümleri sanki müzik hâlâ çalıyormuş gibi zihinde tamamladı.
Çalışmalar, insanların büyük bölümünün zaman zaman bu deneyimi yaşadığını gösteriyor. Ancak herkesin zihnine aynı şarkı takılmaz. Kişisel anılar, müzik zevki ve şarkıyı hangi ortamda duyduğumuz sonucu değiştirir.
Yorgunluk, stres ve kaygı da beynin aynı melodiyi tekrar etmesini kolaylaştırır. Özellikle zihnimizi fazla meşgul etmeyen anlarda, örneğin yürürken, duş alırken ya da bir işi alışkanlıkla yaparken bu şarkılar yeniden ortaya çıkar.
Hangi Melodiler Zihne Daha Kolay Takılır?
Araştırmalar, zihne takılan şarkıların bazı ortak özellikler taşıdığını gösteriyor. Bunların başında tempo gelir. Kulak kurdu hâline gelen şarkılar, diğer parçalara göre genellikle daha hızlıdır. İnsanlar yürürken, koşarken ya da dişlerini fırçalarken ritmik hareketler yapar. Beyin de bu sırada hareketin temposuna uyan canlı melodileri daha kolay hatırlar.
Melodinin genel biçimi de önemli bir rol oynar. Zihne takılan şarkılar çoğunlukla önce yükselen, ardından alçalan tanıdık bir nota düzeni izler. Çocuk şarkılarında ve popüler müzikte sıkça karşılaştığımız bu yapı, beynin melodiyi kolayca hatırlamasını ve zihinde yeniden çalmasını sağlar.
Ancak yalnızca basit ve tanıdık bir melodi yeterli değildir. Akılda kalan şarkılar genellikle beklenmedik birkaç nota sıçraması da içerir. Melodi çoğunlukla kolay ilerlerken bir anda daha geniş bir aralığa geçer ve dinleyicinin dikkatini çeker.
Beyin bu konuda dengeli bir yapı arıyor gibi görünür. En güçlü kulak kurtları, tanıdık bir düzen ile küçük sürprizleri bir araya getirir. Böylece melodi hem kolayca hafızaya yerleşir hem de diğer şarkılardan ayrılır.
Akla Takılan Şarkıdan Kurtulmak Mümkün mü?
Bu döngüyü kırmak için dikkatimizi başka bir işe verebiliriz. Kitap okumak, biriyle sohbet etmek, bulmaca çözmek ya da spor yapmak beynin aynı melodiyi tekrarlamasını durdurur. Bazen şarkıyı baştan sona dinlemek de işe yarar. Böylece beyin yarım kalan melodiyi tamamlar ve tekrarı sona erdirir.
Kulak kurtlarını inceleyen araştırmacılar, beynimizin neden günün yaklaşık yüzde 40’ını o anda yaptığımız işle ilgisiz düşüncelerle geçirdiğini de anlamaya çalışıyor. Ayrıca zihne takılan melodilerin günlük yaşamda bir işlev üstlenip üstlenmediğini araştırıyorlar.
Bu araştırmalar klinik alanda da yarar sağlayabilir. “Müzikal takıntı” ya da “müzikal halüsinasyon” yaşayan bazı kişiler, gerçekte çalmayan melodileri zihinlerinde sürekli duyar. Araştırmacılar, özellikle rahatsız edici hâle gelen bu hayalî müzikleri azaltacak ya da durduracak yöntemler geliştirmeyi amaçlıyor.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Taylor S, McKay D, Miguel EC, De Mathis MA, Andrade C, Ahuja N, Sookman D, Kwon JS, Huh MJ, Riemann BC, Cottraux J, O’Connor K, Hale LR, Abramowitz JS, Fontenelle LF, Storch EA. Musical obsessions: a comprehensive review of neglected clinical phenomena. J Anxiety Disord. 2014 Aug;28(6):580-9. doi: 10.1016/j.janxdis.2014.06.003. Epub 2014 Jun 16. PMID: 24997394.
- Schäfer T, Sedlmeier P, Städtler C, Huron D. The psychological functions of music listening. Front Psychol. 2013 Aug 13;4:511. doi: 10.3389/fpsyg.2013.00511. PMID: 23964257; PMCID: PMC3741536.
- Earworms: why some songs get stuck in our heads more than others. Yayınlanma tarihi: 3 Kasım 2016. Kaynak site: Conversation. Bağlantı: Earworms: why some songs get stuck in our heads more than others
Matematiksel
