Matematik

Merkator Projeksiyonu Afrika’yı Neden Küçük Gösteriyor?

Merkator projeksiyonu yüzyıllardır dünya haritalarında kullanılıyor. Ancak özellikle Afrika’nın gerçek büyüklüğünü olduğundan küçük göstermesi, bu haritanın neden artık sorgulandığını yeniden gündeme taşıyor.

Dünya haritalarında en yaygın kullanılan yöntemlerden biri, adını 16. yüzyıl Flaman haritacı Gerardus Mercator’dan alan Merkator projeksiyonudur. Çocukken bir atlasta gördüğünüz klasik dünya haritası büyük olasılıkla bu projeksiyonun bir versiyonuydu. Günümüzde çevrim içi haritalama sistemlerinde de benzer bir yöntem kullanılmaktadır.

Ancak Merkator projeksiyonunun önemli bir sorunu vardır: Ekvator’dan uzaklaştıkça kara parçalarının yüzölçümlerini giderek daha fazla büyütür. Bunun sonucunda kuzeyde bulunan ülkeler olduğundan çok daha büyük görünür.

Örneğin haritada Rusya, Afrika’dan daha büyükmüş gibi algılanabilir. Oysa Afrika’nın yüzölçümü yaklaşık 30,4 milyon kilometrekare, Rusya’nınki ise yaklaşık 17,1 milyon kilometrekaredir. Başka bir deyişle Afrika, Rusya’nın neredeyse iki katı büyüklüğündedir.

Benzer biçimde Grönland, Merkator haritasında Afrika ile neredeyse aynı büyüklükte görünür. Gerçekte ise Afrika’nın yüzölçümü Grönland’ın yaklaşık 14 katıdır.

Bu çarpıklık uzun zamandır biliniyordu. Ancak son yıllarda mesele yalnızca teknik bir haritacılık problemi olmaktan çıktı. Afrika ülkeleri ve çeşitli kuruluşlar, dünya haritalarında kıtanın olduğundan küçük gösterilmesinin insanların coğrafi algısını da etkilediğini savunmaya başladı.

Bu tartışmalar sonucunda ortaya çıkan #CorrectTheMap kampanyası, 2018 yılında geliştirilen Equal Earth (Eşit Dünya) projeksiyonunun daha yaygın kullanılmasını savunuyor. Equal Earth, ülkelerin ve kıtaların göreli yüzölçümlerini korurken biçimlerdeki bozulmayı da mümkün olduğunca sınırlamaya çalışıyor.

Bu girişim 2026 yılında önemli bir noktaya ulaştı. 4 Eylül 2026’da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Togo’nun Afrika Grubu adına sunduğu “Correct the Map” kararını 164 kabul oyuyla benimsedi. Altı ülke çekimser kalırken ABD karşı oy veren tek ülke oldu.

Karar hükümetleri, eğitim kurumlarını, uluslararası kuruluşları ve teknoloji şirketlerini, özellikle kıtaların ve ülkelerin göreli büyüklüklerinin önemli olduğu durumlarda Equal Earth gibi eş alanlı haritaları kullanmaya teşvik ediyor.

Merkator Projeksiyonu Dünya Kartografyasını Nasıl Dönüştürdü?

15 ve 16. yüzyıllarda Avrupa’da deniz ticaretinin ve uzun mesafeli yolculukların artması, daha kullanışlı haritalara duyulan ihtiyacı da artırdı. Matematik ve astronomideki gelişmeler bu arayışı destekledi ve farklı harita projeksiyonlarının geliştirilmesine yol açtı.

Bu dönemde öne çıkan isimlerden biri Flaman haritacı Gerardus Mercator’du (1512–1594). Matematik, coğrafya ve astronomiyle ilgilenen Mercator, 1538’de yayımladığı dünya haritasının ardından çalışmalarını uzun yıllar sürdürdü. Ancak onu haritacılık tarihinde kalıcı kılan çalışma, 1569 yılında yayımladığı ve bugün kendi adıyla anılan projeksiyon oldu.

Flaman haritacı Gerardus Mercator (1512-1594)

Dünya yaklaşık olarak küresel bir yüzeye sahiptir. Harita ise düzdür. Bu nedenle Dünya’nın yüzeyini iki boyutlu bir düzleme aktarırken alan, biçim, uzaklık ya da açılardan en az birinin bozulması kaçınılmazdır.

Merkator’un çözümü açıları korumaya dayanıyordu. Boylamları birbirine paralel ve eşit aralıklı dikey çizgiler hâlinde gösterdi. Enlem çizgileri arasındaki uzaklığı ise kutuplara doğru gidildikçe artırdı.

Bunun sonucunda harita yerel açıları korudu. Bu özellik denizcilik açısından son derece kullanışlıydı. Bu sayede bir denizci başlangıç noktası ile hedefi arasında düz bir çizgi çizip pusula doğrultusunu sabit tutarak rotasını takip edebiliyordu.

Grönland haritada Afrika’ya yakın büyüklükte görünse de Afrika yaklaşık 14 kat daha büyüktür. Benzer şekilde Alaska bazı Merkator haritalarında Brezilya’ya yakın büyüklükte görünürken Brezilya’nın yüzölçümü Alaska’nın yaklaşık beş katıdır.

Fakat bu avantajın bir bedeli vardı. Merkator projeksiyonu açıları korumak için alanları giderek daha fazla büyütür. Bozulma Ekvator çevresinde azdır ancak kutuplara yaklaştıkça hızla artar. Bu nedenle Kanada, Rusya, Grönland ve Kuzey Avrupa gibi yüksek enlemlerdeki bölgeler gerçekte olduklarından çok daha büyük görünür.

Dünyanın Gerçeğe En Yakın Haritası Hangisi?

Kusursuz bir düz dünya haritası yoktur. Bunun nedeni, küresel bir yüzeyin bozulma olmadan düzleme aktarılamamasıdır. Bir harita alanları doğru gösteriyorsa biçimlerde, açıları koruyorsa yüzölçümlerinde ya da uzaklıklarda bozulmalar ortaya çıkabilir.

Haritalarda Dünya yüzeyinin gösterimi sırasında da benzer bozulmalar meydana gelir.

Bu nedenle harita projeksiyonları arasında tek bir “en doğru” seçenek yoktur. Hangi projeksiyonun daha uygun olduğu, haritanın ne amaçla kullanılacağına bağlıdır.

20. yüzyılda geliştirilen Robinson projeksiyonu, bu farklı bozulmalar arasında görsel bir denge kurmayı amaçladı. Alanları ya da açıları tam olarak korumuyordu, ancak kıtaların genel görünümünü daha doğal göstermeye çalışıyordu.

Haritacılar, haritanın geleneksel görünümünü mümkün olduğunca korumaya özen göstermiş durumda.

2018’de Bojan Šavrič, Tom Patterson ve Bernhard Jenny tarafından geliştirilen Equal Earth projeksiyonu da benzer bir denge arayışından doğdu. Fakat önemli bir farkı vardı: Equal Earth eş alanlı bir projeksiyondur. Yani ülkelerin ve kıtaların haritadaki alanları gerçek yüzölçümleriyle doğru orantılıdır.

Böylece Afrika ile Grönland arasındaki büyük yüzölçümü farkı haritada da korunur. Üstelik Equal Earth, Gall–Peters gibi daha eski eş alanlı projeksiyonlarda görülen belirgin biçim bozulmalarını azaltmaya çalışır. Bu nedenle kıtalar hem gerçek alan oranlarına daha uygun görünür hem de tanıdık biçimlerini büyük ölçüde korur.

Sonuç Olarak

İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü’nden haritacı Lorenz Hurni’nin de belirttiği gibi, gerçekte “kusursuz” bir harita yoktur. Equal Earth de buna dahildir. Alanları korurken açıları, yönleri ve uzaklıkları aynı doğrulukta koruyamaz. Bu yüzden denizcilik gibi yön bilgisinin önemli olduğu alanlarda Merkator projeksiyonu hâlâ daha işlevseldir.


Kaynaklar ve ileri okumalar

  • Spanagel, David. (2007). Rhumb Lines and Map Wars: A Social History of the Mercator Projection (review). Journal of Interdisciplinary History. 37. 427-428.
  • Ehrenberg, Ralph E. (2006). Mapping the World, An Illustrated History of Cartography, Washington, D.C., National Geographic Society.
  • World maps get Africa’s size wrong: cartographers explain why fixing it matters. Yayınlanma tarihi: 28 Ağustos 2025. Kaynak site: Conversation. Bağlantı: World maps get Africa’s size wrong: cartographers explain why fixing it matters

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.