Matematik

Açık Artırma Teorisi: Bu Teori Hayatınızı Düşündüğünüzden Daha Çok Etkiliyor

Günümüzde açık artırmalar pek çok alanda karşımıza çıkar. Açık artırma teorisi ise bu farklı uygulamaların ardındaki karar alma süreçlerini ve stratejileri anlamayı amaçlar.

Bir açık artırmaya katıldığınızı düşünün. Kurallar oldukça basittir. Beğendiğiniz bir ürün için gizli bir teklif verirsiniz; ürün, en yüksek teklifi veren kişiye verdiği fiyat üzerinden satılır. Peki ne kadar teklif vermelisiniz?

Almak istediğiniz şeyin gerçek değerini tam olarak bilseniz bile önemli bir belirsizlik vardır. Diğer katılımcıların ne kadar teklif vereceğini bilmezsiniz. Üst sınırınıza yakın bir teklif verirseniz, herkes düşük teklif verdiğinde gereğinden fazla ödeme yapabilirsiniz. Buna karşılık düşük bir teklif verirseniz, ürünü alamama riskini göze alırsınız.

Bu ikilem, açık artırmaları bir tür tahmin oyununa dönüştürür. Ancak kurallarda yapılacak küçük bir değişiklik bu karmaşayı ortadan kaldırır.

Açık Artırma Teorisi Nedir?

Bir açık artırmanın sonucunu üç temel etken belirler. İlk etken, açık artırmanın kuralları ve biçimidir. Teklifler açık mı yoksa kapalı mı verilir? Katılımcılar birden fazla teklif sunabilir mi? Kazanan, kendi teklif ettiği fiyatı mı öder, yoksa ikinci en yüksek teklif mi esas alınır?

İkinci etken, satışa sunulan nesnenin niteliğidir. Katılımcılar bu nesneye farklı değerler mi biçer, yoksa nesne herkes için aynı değere mi sahiptir?

Üçüncü etken ise belirsizlik düzeyidir. Katılımcılar nesnenin gerçek değeri hakkında ne kadar bilgiye sahiptir?

William Vickrey, 1996’da Nobel Ekonomi Ödülü’nü kazanan bir iktisatçıdır. Açık artırma teorisi temellerini atan kişi olarak tanınır.

Açık artırma teorisi, bu üç etkenin katılımcıların stratejik davranışlarını nasıl şekillendirdiğini inceler. Aynı zamanda farklı amaçlara uygun açık artırma kurallarının nasıl tasarlanabileceğini gösterir.

Ekonomi Bilimleri alanında 1996 Nobel Ödülü’nü kazanan William Vickrey, 1960’ların başında modern açık artırma teorisinin temellerini atan isimlerden biri oldu.

Açık artırma deyince akla bu sahne gelir

Açık Artırmaların Farklı Formatları Vardır

Çoğumuz açık artırma dendiğinde aynı sahneyi düşünürüz. Müzayedeci elindeki tokmakla fiyatları hızla yükseltir, katılımcılar da birbirlerinin tekliflerini takip ederek yeni fiyatlar söyler. Ekonomistler bu yönteme İngiliz tipi açık artırma adını verir.

Hollanda tipi açık artırmada süreç ters yönde ilerler. Müzayedeci çok yüksek bir fiyatla başlar ve fiyatı adım adım düşürür. Katılımcılardan biri fiyatı kabul ettiği anda açık artırma sona erer ve ürünü o kişi alır.

Bazı açık artırmalarda ise katılımcılar rakiplerinin tekliflerini görmez. Herkes teklifini kapalı biçimde sunar. Devlet kurumlarının düzenlediği bazı ihaleler bu yöntemi kullanır. Kurum, gerekli koşulları karşılayan teklifler arasından en uygun olanı seçer.

Bu sistemlerin kuralları farklı görünse de katılımcılar çoğu zaman aynı sorunla karşılaşır. Ürünü kazanmak isterler, ancak gereğinden fazla para ödemek de istemezler. Bu yüzden yalnızca ürünün kendileri için taşıdığı değeri değil, rakiplerinin ne kadar teklif vereceğini de tahmin etmeye çalışırlar.

Birinci fiyatlı kapalı teklifli açık artırmada en yüksek teklifi veren kişi ürünü kazanır ve kendi teklif ettiği fiyatı öder. Diyelim ki bir ürün sizin için en fazla 1000 lira değerinde. Tam 1000 lira teklif ederseniz ürünü kazanabilirsiniz, ancak rakiplerin çok daha düşük teklifler verdiği bir durumda gereğinden fazla ödeme yaparsınız. Bu nedenle katılımcılar çoğu zaman gerçek değerlerinin altında teklif verir.

William Vickrey’in Katkısı Neydi?

William Vickrey bu soruna bir kural değişikliği önerdi. İkinci fiyatlı açık artırmada yine en yüksek teklifi veren kişi kazanır, fakat kazanan kendi teklifini ödemez. İkinci en yüksek teklif kadar ödeme yapar.

Örneğin ürüne en fazla 1000 lira vermek istiyorsanız 1000 lira teklif edersiniz. Rakiplerin en yüksek teklifi 700 liraysa ürünü kazanır ve 700 lira ödersiniz. Bir başkası 1100 lira teklif ederse ürünü o kişi alır. Siz de zaten kendi gözünüzde 1000 liradan fazla etmeyen bir ürün için daha yüksek bedel ödememiş olursunuz.

Bu sayede rakiplerin ne yapacağını sürekli tahmin etmeniz gerekmez. Ürünün sizin için taşıdığı gerçek değeri teklif etmek, en iyi strateji hâline gelir.

Araştırmacılar ise hâlâ temel sorular üzerinde çalışıyor. Hangi açık artırma biçimi daha yüksek gelir sağlar? Hangi kurallar katılımcıların gerçek değerlerini açıklamasını teşvik eder? Belirsizlik arttığında hangi sistem daha iyi sonuç verir?

William Vickrey’nin çalışmaları bu sorulara matematiksel bir çerçeve kazandırdı. Özellikle ikinci fiyatlı açık artırma, doğru kuralların katılımcıları karmaşık tahminler yapmak yerine kendi gerçek değerlerini teklif etmeye yöneltebileceğini gösterdi.

Ya Satıcı?

Şimdiye kadar alıcıların stratejilerine odaklandık. Peki satıcı açısından durum nasıl? Satıcı en yüksek geliri hangi açık artırma türüyle elde eder?

Bazı ideal koşullar altında şaşırtıcı cevap şudur: Açık artırma biçimi, satıcının ortalama gelirini değiştirmez.

Gelir eşitliği teoremi bu sonucu açıklar. Teorem, katılımcıların benzer koşullarda hareket ettiği, risk karşısında tarafsız davrandığı ve değerlemeler hakkında benzer bilgiye sahip olduğu durumları ele alır. Bu koşullar sağlandığında, farklı açık artırma biçimleri satıcıya aynı beklenen geliri sağlar.

Yine de uygulamada açık artırma türünün seçimi önemlidir. Hollanda tipi açık artırmalar, zamanın önemli olduğu ürünlerde avantaj sağlar. Satış, bir katılımcının fiyatı kabul etmesiyle hemen sona erer. Royal FloraHolland da çiçek satışlarında bu yöntemin dijital bir biçimini kullanır. Fiyat düşer ve ilk kabul eden alıcı ürünü satın alır.

Dünyanın en büyük çiçek açık artırmasını düzenleyen Royal FloraHolland

Ürünün değerinin belirsiz olduğu durumlarda ise İngiliz tipi açık artırmalar daha uygun olabilir. Açık biçimde yükselen teklifler, diğer katılımcıların ürüne ne kadar değer verdiği hakkında bilgi verir. Bu nedenle sanat eserleri gibi nadir ve fiyatı önceden belirlenmesi zor ürünlerde bu yöntem sık kullanılır.

Vickrey açık artırmaları doğrudan çok yaygın değildir, ancak temel mantıkları modern sistemlerde karşımıza çıkar. eBay’in otomatik teklif sistemi buna benzer. Alıcı, ödemeye razı olduğu en yüksek miktarı sisteme girer. Sistem teklifi rakipleri geçecek kadar otomatik olarak yükseltir. Kazanan da kendi üst sınırını değil, rakibin teklifinin biraz üzerindeki tutarı öder.

Açık Artırma Teorisi Neden Önemlidir?

Çoğu insan açık artırmaları çiftlik hayvanları ya da pahalı sanat eserleriyle ilişkilendirir. Oysa günümüzde açık artırmalar, internet üzerinden yapılan satışlardan kamu ihalelerine kadar çok daha geniş bir alanda kullanılır.

Bu yöntem yalnızca fiziksel ürünlerle sınırlı değildir. Devlet tahvilleri gibi finansal araçlar da açık artırma yoluyla satılır. Hükümetler ayrıca petrol sahaları, madenler ve radyo frekansları gibi sınırlı kaynakları şirketlere tahsis ederken açık artırmalardan yararlanır.

Dijital ekonomi de bu yönteme yeni kullanım alanları açtı. eBay gibi platformlar ürün satışlarında açık artırma mantığından yararlanırken, Google gibi şirketler reklam alanlarının dağıtımında açık artırma mekanizmaları kullanır.

Bu nedenle açık artırma teorisi yalnızca müzayedeleri değil, günümüz ekonomisinde kaynakların ve fırsatların nasıl paylaşıldığını anlamamıza da yardımcı olur.

Okuma Önerisi: Gerçek Fiyat Nedir? Matematik ve Fiziğin Birlikteliği Faturaları Nasıl Etkiledi?


Kaynaklar ve ileri okumalar

  • How Honesty Won This Economist a Nobel Prize. Yayınlanma tarihi: 9 Haziran 2025. Kaynak site: Scientific American. Bağlantı: How Honesty Won This Economist a Nobel Prize
  • Zickfeld JH, Ścigała KA, Elbæk CT, Michael J, Tønnesen MH, Levy G, Ayal S, Thielmann I, Nockur L, Peer E, Capraro V, Barkan R. Effectiveness of ex ante honesty oaths in reducing dishonesty depends on content. Nat Hum Behav. 2025 Jan;9(1):169-187. doi: 10.1038/s41562-024-02009-0. Epub 2024 Oct 21. PMID: 39433937.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.