Toxoplasma gondii, zaman zaman “zihin kontrolü yapan parazit” olarak anılır. Bunun nedeni, toksoplazmoz enfeksiyonunun hayvanlarda, hatta insanlar gibi daha karmaşık canlılarda bile belirgin nörolojik ve davranışsal değişikliklere yol açmasıdır.
Bilimkurguda sıkça karşımıza çıkan bir fikir, insanların beyinlerine yerleştirilen küçük aygıtlarla davranış ve duyguların kontrol edilmesidir. Teknolojinin bu yönde ilerleyip ilerlemeyeceği belirsizdir. Ancak doğa, benzer mekanizmaları milyonlarca yıl önce geliştirmiştir.
Bazı parazit türleri, içinde yaşadıkları organizmaların davranışlarını değiştirebilir. Böylece konaklarını, kendi genlerini korumaya yönelik davranmaktan çıkarır ve yabancı genlerin yayılmasına hizmet eden bir araca dönüştürür.
Toxoplasma gondii, insanlarda en yaygın görülen parazitlerden biridir. Yaklaşık her üç kişiden birinde bulunur. Buna rağmen çoğumuz onun varlığını ancak hamilelik döneminde öğreniriz.
Bu dönemde kadınlara, iyi pişmemiş etten kaçınmaları gerektiği söylenir; çünkü bu parazit bulaşma riski taşır. Oysa eldeki bulgular, Toxoplasma’nın yaşamımızın birçok yönünde düşündüğümüzden daha önemli bir rol oynayabileceğini gösterir.
Toxoplasma Gondii İnsana Nasıl Bulaşır?
Toxoplasma bir protozoondur. Yani tek hücreli ve son derece küçük bir canlıdır. Hayvan hücrelerinin içinde yaşar. Bu parazit yalnızca kedigillerin bağırsaklarında eşeyli olarak çoğalır; bu nedenle kediler “kesin konak” olarak adlandırılır.
Ancak yaşam döngüsü oldukça karmaşıktır. Zamanının büyük bir kısmını farklı hayvanların vücudunda geçirir. Kuşlardan timsahlara, kemirgenlerden balinalara kadar geniş bir konak yelpazesi vardır. Bu listeye insanlar da dahildir.
Toxoplasma, ara konağın vücuduna girdikten sonra oldukça dikkat çekici bir şekilde davranır. Eşeysiz olarak çoğalmaya başlar ve bağışıklık sistemini belirli bir yanıt oluşturacak biçimde yönlendirir. Bu süreç, parazitin farklı dokularda kistler oluşturmasına yol açar. Özellikle beyin dokusuna yerleşme eğilimi gösterir.
Bağışıklık yanıtı zayıf olduğunda, örneğin fetüslerde ya da bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde (HIV enfeksiyonu olan bireylerde olduğu gibi), parazit kist oluşturmaz. Bunun yerine ara konakta hızla çoğalır ve ciddi hastalıklara neden olur. Bağışıklık sistemi etkili bir yanıt verdiğinde ise enfeksiyon ve kist oluşumu genellikle belirti vermez.
Bu kistler, temelde bir kedinin gelip ara konağı yemesini bekler. Böylece Toxoplasma’nın yeni bir popülasyonu ortaya çıkar. Ancak bu bekleyiş pasif değildir. Parazit, bu avlanma olayının gerçekleşmesi için elinden gelen her şeyi yapar. Ve bunu başarmak için oldukça etkili yollar geliştirmiştir.
Toxoplasma Gondii Fareleri Korkusuz Zombilere Dönüştürebilir
Genel olarak, Toxoplasma bulunmadığında kemirgenler avlanma riskini en aza indirmeye çalışır. Bunun için korunaklı alanları tercih eder ve kedilerin varlığına dair en küçük bir işaretle bile ortamdan uzaklaşırlar.
Ancak bir kemirgen Toxoplasma kistleri taşıdığında davranışı belirgin biçimde değişir. Daha dikkatsiz hareket etmeye başlar, açık alanlara çıkar ve hatta kedi dışkısı ya da idrarı kokusunun bulunduğu yerlere yönelir.
Benzer biçimde, bu paraziti taşıyan diğer hayvanlarda da olağan dışı davranışlar gözlenir. Sırtlanlar aslanlara daha fazla yaklaşır. Deniz suyu, kedi dışkısıyla kirlendiğinde enfekte olan deniz su samurları ise köpekbalıklarına daha kolay av olur.
Bu tür temkinli davranışların terk edilmesi, hayvan yaşamının temel ilkelerinden biri olan kendini koruma dürtüsünde köklü bir değişime işaret eder. Artık kararları hayvanın kendisi değil, küçük bir parazit yönlendiriyor gibidir.
Toxoplasma Gondii Fareler Gibi İnsanların Beyinlerini de Etkiler mi?
Yakın zamana kadar insanlarda Toxoplasma kistlerinin varlığının belirti vermediği düşünülüyordu. Ancak giderek artan sayıda çalışma bunun aksine işaret ediyor. Trafik kazalarında hayatını kaybeden kişiler arasında Toxoplasma kistlerinin beklenenden daha yüksek oranda bulunduğu gösterildi.
Kazalar her zaman korkusuz davranışın sonucu değildir. Ancak yaklaşık yüz ölüm vakasını inceleyen bir çalışma, riskli ve pervasız davranışlarla Toxoplasma enfeksiyonu arasında ilişki buldu. Ayrıca şizofreni vakalarının yaklaşık yüzde 20’sinin Toxoplasma kistleriyle ilişkili olduğu bilinmektedir. Bunun yanında, başka psikiyatrik bozukluklarda da rol oynayabileceğine dair bulgular vardır.
Benzer şekilde, Toxoplasma ile intihar girişimleri arasında da güçlü bir ilişki saptanmıştır. Hatta her yıl dünya genelinde bir milyondan fazla intihar girişiminin bu parazitle bağlantılı olabileceği tahmin edilmektedir.
Toxoplasma, insan toplumları açısından da anlamlı davranış değişiklikleriyle de ilişkilidir. Örneğin paraziti taşıyan kişilerle girişimcilik eğilimi arasında bir bağlantı olduğu görülür. Bu bireyler, öğrencilik döneminde girişimci olma isteğini daha sık dile getirir ve yetişkinlikte kendi işlerini kurmaya daha yatkın olur.
Ancak aynı kişiler, başlattıkları girişimleri daha kolay terk etme eğilimi de gösterir. Bu durum, başka bir çalışmanın bulgularıyla birlikte düşünüldüğünde anlam kazanır. Buna göre paraziti taşıyan bireyler, eylemlerinin sağlayacağı faydaya daha az ağırlık verir. Bu da riskleri küçümseyerek daha cesur kararlar almalarına yol açar.
Sonuç Olarak
Buradan bakıldığında, insanlık tarihindeki büyük dönüşümlere bambaşka bir açıdan yaklaşmak mümkün olur. İlk mağara resmini yapan, ateşi denetlemeye cesaret eden, bilinmeyene doğru yola çıkan ya da doğayı dönüştürmeye başlayan insanlar… Belki de yalnızca kendi iradeleriyle değil, farkında olmadıkları biyolojik etkilerle de hareket ediyordu.
Bu ihtimal, özgür irade fikrini sarsıcı biçimde yeniden düşünmeye zorlar. İnsan kendini kararlarının mutlak sahibi olarak görür. Oysa kimi zaman bu kararlar, beynin derinliklerine yerleşmiş mikroskobik bir varlığın etkisiyle şekilleniyor olabilir.
Kesin yargılara varmak mümkün değildir. Ancak şu açık: İnsan davranışı sandığımız kadar yalın ve bağımsız değildir. Ve belki de bazı büyük adımlar, yalnızca insanın değil, onunla birlikte yaşayan görünmez bir yolcunun da eseridir.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Toxoplasma: the parasite that takes over our brains. Kaynak site: Conversation. Yayınlanma tarihi: 4 Ocak 2023. Bağlantı: https://doi.org/10.64628/AAO.vxtc467gc
- Toxoplasma gondii: A Microbe That Turns Mice Into Zombies; Bağlantı: https://kids.frontiersin.org
- Vyas, A., Kim, S. K., Giacomini, N., Boothroyd, J. C., and Sapolsky, R. M. 2007. Behavioral changes induced by Toxoplasma infection of rodents are highly specific to aversion of cat odors. Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 104:6442–7. doi: 10.1073/pnas.0608310104
- Flegr, J., Prandota, J., Sovičková, M., and Israili, Z. H. 2014. Toxoplasmosis—a global threat. Correlation of latent toxoplasmosis with specific disease burden in a set of 88 countries. PLoS ONE 9:e90203. doi: 10.1371/journal.pone.0090203
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
