Unutkan birini tanımlarken sıkça “balık hafızalı” deyimini kullanırız. Pek çok kişi, balıkların yalnızca 3–5 ya da en fazla 7 saniyelik bir hafızaya sahip olduğuna inanır. Oysa bu iddiayı destekleyen herhangi bir bilimsel kanıt yoktur. Hatta aksine, bazı araştırmalar balıkların basit düzeyde matematiksel yeteneklere sahip olabileceğini göstermektedir.
Hayvanların duyarlılığı, bilişsel yetenekleri ve bilinç düzeyleri yüzyıllardır biyologların tartıştığı konular arasında yer alır. Hayvanlar neyi algılar, ne hisseder ve neyi bilir?
Bu soruların yanıtları hâlâ tam olarak netleşmemişken, konu balıklara geldiğinde bilgilerimiz daha da sınırlı kalır. Balıklar, çok farklı yaşam alanlarına uyum sağlayacak şekilde evrimleşmiştir. Bu çeşitlilik, duyusal sistemlerinin de farklı yönlerde gelişmesine yol açmıştır.
Balık Hafızası Konusunda Neler Biliyoruz?
Bilimsel literatür, balıkların etkileyici öğrenme kapasitelerine sahip olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Hatta bazı görevlerde fareler ve primatlardan bile daha başarılı olabildikleri gösterilmiştir. Üstelik bu öğrenme yeteneklerini, son derece karmaşık davranışları desteklemek için kullanırlar.
Örneğin birçok balık türü, zihinsel haritalar oluşturarak karmaşık yön bulma görevlerini yerine getirebilir. Bazıları ise geçmişte hangi balığın hangisini yendiğini gözlemleyip hatırlayarak, diğer balıklarla girecekleri bir çatışmanın sonucunu öngörebilir.
Bazı balıklar doğada alet yapar ve kullanır. Örneğin benekli dişli balıklar, midye kabuklarını açmak için taşlardan yararlanır. Atlantik morinası gibi bazı türlerin ise esaret altında yeni aletler keşfettiği gözlemlenmiştir.
Ayrıca farklı balık türleri arasında iş birliği örnekleri de bulunur. Avlanma sırasında mürenler ile orfozların birlikte hareket etmesi, yırtıcı denetimi sırasında dikenli balıklar ile lepisteslerin eşgüdüm sağlaması ya da temizlik balıklarının diğer türleri parazitlerden arındırması, balıkların sosyal ve bilişsel açıdan ne kadar gelişmiş olabildiğini gösteren çarpıcı örneklerdir.
Balıklar Temel Matematiksel İşlemleri Yapabiliyor!
Balıkların nispeten küçük beyinlere sahip olması, onların sürüngenler, kuşlar ve memelilere kıyasla daha zayıf bilişsel yeteneklere sahip olduğu düşüncesini yaygınlaştırmıştır. Ancak son araştırmalar, bu varsayımın her zaman doğru olmadığını gösteriyor. Nitekim bazı balık türleri, temel düzeyde matematiksel beceriler sergileyebilmektedir.
Elbette balıklar insanlar gibi matematik yapmaz. Ancak yapılan deneyler, bazı türlerin basit aritmetik işlemleri öğrenebildiğini ortaya koymuştur. Almanya’daki Bonn Üniversitesi’nden araştırmacılar, çiklit balıkları ve vatozların beşe kadar olan nesne gruplarıyla çalışırken basit toplama ve çıkarma işlemleri yapabildiğini göstermiştir. Deneylerde balıklar, mavi rengin “bir ekle”, sarı rengin ise “bir çıkar” anlamına geldiğini öğrenmiş; doğru nesne grubunu seçtiklerinde ödüllendirilmiştir.
Daha da dikkat çekici olan, balıkların daha önce karşılaşmadıkları “3 + 1” ve “3 − 1” gibi işlemleri de doğru biçimde çözebilmeleridir. Bu bulgular, balıkların bilişsel kapasitesinin sanılandan çok daha gelişmiş olduğunu ortaya koymaktadır.
Bununla birlikte, bilim insanları bu yeteneğin neden geliştiğini henüz kesin olarak açıklayamamaktadır. Çünkü avlanma, çiftleşme ya da üreme gibi temel davranışların hiçbiri, bu tür bir hesaplama becerisini doğrudan gerekli kılmaz.
Palyaço balıkları ise bu konuda bir başka ilginç örnek sunar. Genellikle parlak beyaz çizgileriyle tanınan bu türlerin, yalnızca insanlar tarafından değil, kendi türleri tarafından da bu desenler üzerinden ayırt edildiği anlaşılmaktadır. Yapılan araştırmalar, palyaço balıklarının diğer bireylerdeki beyaz çizgi sayısını fark edebildiğini göstermektedir.
Bu bulgular, palyaço balıklarının karşılaştıkları bireyleri tanımak için ilkel düzeyde sayma becerileri kullanabildiğine işaret eder. Nitekim bazı çalışmalar, bu balıkların üçe kadar sayabildiğini ve bu sayede yuvaları ile sosyal düzenleri açısından tehdit oluşturabilecek bireyleri ayırt edebildiklerini öne sürmektedir.
Sonuç Olarak;
Basit aritmetik beceriler, birçok hayvan türünde açık biçimde belgelenmiştir. Güvercinler, Afrika gri papağanları, arılar, şempanzeler, orangutanlar ve daha pek çok tür, pratik düzeyde sayma yeteneği sergileyebilmektedir. Ayrıca bazı çalışmalar, bu hayvanların öğe sayısı sınırlı olduğunda, daha az ya da daha fazla nesne içeren grupları ayırt edebildiğini göstermektedir.
Tüm bu bulgular, balıkların da sandığımızdan çok daha zeki canlılar olduğunu ortaya koyuyor. Kısacası, soframızdan eksik etmediğimiz balıklara yönelik bakış açımızı yeniden değerlendirme zamanı gelmiş olabilir.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Do goldfish really have a 3-second memory?; Yaınlanma tarihi: 22 Mayıs 2021; Bağlantı: https://www.livescience.com
- Newport, C., Wallis, G., Reshitnyk, Y. et al. Discrimination of human faces by archerfish. Toxotes chatareus). Sci Rep 6, 27523 (2016). https://doi.org/10.1038/srep27523
- Hayashi K, Locke NJM, Laudet V. Counting Nemo: anemonefish Amphiprion ocellaris identify species by number of white bars. J Exp Biol. 2024 Jan 15;227(2):jeb246357. doi: 10.1242/jeb.246357. Epub 2024 Feb 1. Erratum in: J Exp Biol. 2024 Mar 15;227(6):jeb247645. doi: 10.1242/jeb.247645. PMID: 38301046.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
