1940’lı ve 1950’li yıllarda yapılan bir dizi deney, şeker ile diş çürüğü arasındaki ilişkiye dair önemli kanıtlar ortaya koydu. Vipeholm araştırmaları olarak bilinen bu çalışmalar, diş çürüğünün nasıl oluştuğunu anlamada önemli bir rol oynadı. Ancak aynı deneyler, uygulanan yöntemler nedeniyle bilim tarihinin en tartışmalı araştırmaları arasında yer aldı.
Kendinizi 1940’ların başında yaşayan bir diş hekimi olarak düşünün. Şekerin diş çürüklerine yol açtığından güçlü biçimde şüpheleniyorsunuz. Ancak bunu kesin olarak gösteren bir kanıt yok. Peki bu ilişkiyi nasıl kanıtlarsınız?
Ya doğal koşullarda böyle bir durumun ortaya çıkmasını beklersiniz. Ya da bir grup insana bol miktarda şeker verip dişlerinde ne olduğunu gözlemlersiniz.
Bugün kulağa tuhaf gelse de 20. yüzyılın başlarında diş hekimleri diş çürüklerinin nedeni konusunda kesin bir görüşe sahip değildi. Beslenmenin, özellikle de şeker tüketiminin bu süreçteki rolü belirsizdi. Bu nedenle 1945 yılında İsveç’te çalışan bazı araştırmacılar oldukça tartışmalı bir yöntem izledi.
Vipeholm Hastanesi’nde yaşayan zihinsel engelli hastalara yüksek miktarda şeker verdiler ve ardından dişlerinde neler olduğunu sistemli biçimde gözlemlediler. Bu çalışma daha sonra Vipeholm araştırmaları olarak anılacaktı.
Vipeholm Deneyleri Nasıl Başladı?
Vipeholm deneyleri, 1945 ile 1955 yılları arasında İsveç’in Lund kentindeki Vipeholm Hastanesi’nde yürütülen bir dizi araştırmadan oluşur. Araştırmacılar bu çalışmalarla şeker tüketiminin diş çürükleri üzerindeki etkisini incelemeyi amaçladı.
Araştırmacılar böyle bir çalışmayı yürütmek için en uygun yerin, İsveç’in Lund kentinin hemen dışında bulunan büyük bir kurum olan Vipeholm Akıl Hastanesi olduğuna karar verdi. Ülkenin farklı bölgelerinden zihinsel engelli hastaları bu hastaneye getirdiler.
Ancak bu kişiler bir deneye katıldıklarını bilmiyordu. Araştırmacılar onlara yalnızca dişlerinin tedavi edileceğini söyledi. Denekler ortama alıştıktan sonra da deney başladı. İsveç Tıp Kurulu çalışmayı yönetti. Hükümet araştırmaya fon sağladı. Ayrıca çikolata ve şekerleme üreticileri de araştırmayı maddi olarak destekledi.
Araştırmacılar çalışmada karbonhidrat tüketimi ile diş çürüğü arasındaki ilişkiyi incelemek istedi. Bu amaçla bazı gruplara öğün aralarında karamel ve şekerlemeler verdiler. Diğer gruplara ise yemek sırasında ek karbonhidrat içeren besinler sundular. Daha sonra bu farklı beslenme biçimlerinin diş çürüğü üzerindeki etkilerini karşılaştırdılar.
Vipeholm Deneylerinden Ne Öğrendik?
Çalışma sonunda araştırmacılar şeker tüketiminin gerçekten diş çürüğüne yol açtığını gösterdi. Deney boyunca toplam 2.125 diş çürüğü vakası kaydedildi ve bunların önemli bir kısmı oldukça ilerlemiş durumdaydı. Araştırmacılar, özellikle öğün aralarında sık sık şeker verilen deneklerde çürük sayısının hızla arttığını gözlemledi. Buna karşılık daha az şeker tüketen gruplarda çürük sayısında belirgin bir artış görülmedi.
Bu deneyler, aşırı şeker tüketiminin diş sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerini güçlü biçimde ortaya koydu. Ancak şeker endüstrisi bu sonuçlardan memnun değildi. Bu nedenle araştırmacılar hazırladıkları raporun yayımlanmasını bir süre ertelemek zorunda kaldı.
Araştırmacılar çalışmayı 1953 yılında kamuoyuna açıkladı. Sonuçların neden bu kadar geç yayımlandığı ise kısa sürede tartışma yarattı. Böylece Vipeholm araştırmaları uzun süre etik tartışmaların merkezinde yer aldı. Eleştiriler özellikle deneklerin zihinsel engelli bireylerden seçilmesine ve deney sırasında birçok kişinin diş sağlığının ciddi biçimde zarar görmesine odaklandı.
Sonuç Olarak
Buna rağmen çalışma bazı önemli değişimlere de yol açtı. Örneğin İsveç’te çocuklar için “Lördags godis” yani “Cumartesi şekeri” anlayışı ortaya çıktı. Bu uygulama çocukların hafta boyunca değil, yalnızca belirli bir günde şeker tüketmesini öneriyordu. Kısa sürede yaygınlaşan bu yaklaşım sayesinde aileler şeker tüketimi konusunda daha bilinçli davranmaya başladı ve genel şeker tüketimi azaldı.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- The Swedish cavity experiments. How dentists rotted the teeth of the mentally handicapped to study candy’s effect. Yayınlanma tarihi: 30 Ekim 2019. Bağlantı: The Swedish cavity experiments. How dentists rotted the teeth of the mentally handicapped to study candy’s effect
- The Vipeholm Experiments. How Scientists Learned About Tooth Decay Is Right Out Of A Horror Film. Yayınlanma tarihi: 19 Temmuz 2021. Bağlantı: The Vipeholm Experiments. How Scientists Learned About Tooth Decay Is Right Out Of A Horror Film
- GUSTAFSSON BE, QUENSEL CE, LANKE LS, LUNDQVIST C, GRAHNEN H, BONOW BE, KRASSE B. The Vipeholm dental caries study. The effect of different levels of carbohydrate intake on caries activity in. 436 individuals observed for five years. Acta Odontol Scand. 1954 Sep;11(3-4):232-64. doi: 10.3109/00016355308993925. PMID: 13196991.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
