Gökyüzünden bir UFO’nun indiğini hayal edin. Gece karanlığında soluk bir disk gibi süzülüyor. Ne ses çıkarır? Muhtemelen zihninizde ince, uğultulu bir ses canlanır. Perili bir rüzgârın iniltisini ya da tiz bir hayaletin feryadını andıran bir ses. İşte bu ses, theremin’e aittir.
Yaklaşık bir yüzyıl önce icat edilen bu müzik aleti, ilk elektronik çalgılardan biridir. Aynı zamanda seri üretime giren ilk elektronik enstrümandır. Theremin’in bu dünyaya ait olmayan tınısı ise onu, 20. yüzyılın ortalarında bilimkurgu filmlerinin müziklerinde onu vazgeçilmez hâle getirmiştir.
Theremin Nedir?
Bu tuhaf çalgı, 1920’de, Lev Sergeyeviç Termen adlı bir Rus bilim insanı tarafından icat edildi. Terman, Petrograd’daki Fizik-Teknik Enstitüsü’nde çalışan genç bir araştırmacıyken, bir osilatör olarak bilinen elektriksel bir aygıta ses devrelerini belirli bir düzen içinde bağladığında garip bir durum fark etti. Elleri aygıtın yakınına geldiğinde osilatör bir ses üretiyordu. Üstelik ellerini ileri geri hareket ettirerek bu sesi değiştirebiliyordu.
Klasik eğitim almış bir çellist olan Termen, bu duruma hemen ilgi duydu. Başka mühendislerin yalnızca kondansatörler ve devrelerle ilgili bir tuhaflık olarak görebileceği şeyde, o görünmez olandan senfoniler çağırma ihtimalini gördü.
Termen aygıtı üstlerine gösterdi ve kısa süre sonra onunla ilk konserini verdi. 1922’de Lenin’e özel bir gösteri sundu. Lenin’in de bu tuhaf aygıttan etkilendiği aktarılır. Theremin, ya da ilk adıyla etherphone, bu noktada artık Termen’in ayırt edici imzası hâline gelmişti.
Lev Termen için bu, kıtalararası bir yolculuğun başlangıcıydı. Bu yolculuk onu bir yandan milyoner, ardından mahkûm yaptı. Hem alkışlanan bir müzisyen, hem de bir Sovyet casusu hâline getirdi.
Lev Termen’a Theremin’i Nasıl Yaygınlaştırdı?
1920’lerin başında theremin icat edildikten sonraki yıllarda, elektriğin ve onu kullanan aygıtların büyük bir hayranlık uyandırdığı bir dönemde, Termen’in çalgısı adeta gelecekten kopup gelmiş gibi görünüyordu. Genç bilim insanı, yeni aygıtıyla Rusya’yı dolaştı. Ardından Avrupa’ya geçti. Konserler verdi, gösterimler yaptı.
Bu yolculuk, 1927’de New York’a taşınmasıyla doruğa ulaştı. Termen ve theremin’i, kısa sürede kentin sanatsal çevrelerinde büyük ilgi gördü. İkisi birlikte, New York’un kültürel elitleri arasında birer fenomene dönüştü.
ABD’ye taşındıktan kısa süre sonra Termen, New York’ta 54. Cadde üzerindeki büyük bir eve yerleşti. Burada bir stüdyosu vardı ve müzisyenleri, bilim insanlarını ve farklı çevrelerden konukları ağırlıyordu. Einstein da bu konuklar arasındaydı. Termen’in anlatımına göre Einstein, geometri ile müzik kuramını birleştiren fikirler üzerinde çalışmak için burada kendi stüdyosunu bile kullanıyordu.
Yalnızca bir yıl sonra, elektronik şirketi RCA theremin’in patentini satın aldı. Amaç, bu çalgıyı dünya çapında seri üretmekti. Fiziksel temas gerektirmemesi nedeniyle, çalınmasının kolay olacağı varsayılmıştı. Ancak daha sonra ortaya çıkan deneyimler, bunun pek de böyle olmadığını gösterecekti.
Theremin, diğer çalgılardan farklı olarak dokunulmadan çalınır. Ses, çalgının etrafındaki elektromanyetik alanın el hareketleriyle değiştirilmesiyle üretilir.
Theremin’in üzerinde genellikle iki anten olur. Dikey anten perdenin kontrolünü sağlar. Elinizi bu antene yaklaştırdıkça ses incelir. Elinizi uzaklaştırdıkça ses kalınlaşır. Ses yüksekliği ise genellikle yatay ya da halka biçimli antenle kontrol edilir. Tüm bu süreci kontrol etmek de elbette kolay değildir.
Theremin Nasıl Çalınır?
Çalması zor olsa da orkestralarda theremin çalan müzisyenler ortaya çıkmaya başlamıştı. Ünlü orkestra şefi Leopold Stokowski, bu çalgıyı popüler eserlerin içine yerleştirmeyi planlıyordu. 1929’da Termen ve üç thereminist, Carnegie Hall’da sahneye çıktı. Programda Chopin, Çaykovski ve Bach’ın eserleri de yer aldı.
Termen bununla yetinmedi. Müzik aletlerinin sınırlarını zorlamanın yeni yollarını aradı. 1931’de ilkel bir davul makinesi olan ritmikon’u tanıttı. Ardından, tüm bedeni kullanan bir tür theremin geliştirdi. Terpsiton adı verilen bu aygıt, eldeki hareketlere değil, müzisyenin tüm vücudunun aygıt çevresindeki hareketlerine tepki veriyordu.
Ancak Amerika’daki mutluluğu uzun sürmedi. 1938’de, Termen aniden Rusya’ya döndü. Yaklaşık otuz yıl boyunca kendisinden haber alınamadı. Gidişinin nedenleri hiçbir zaman netleşmedi. Yıllar sonra Termen, tek nedenin vatanseverlik olduğunu söyledi.
Sebep ne olursa olsun, Termen kısa sürede Sovyetler’de şüpheli konuma düştü. Amerika’da geçirdiği yıllar, onu gözden düşürmüştü. Bir zamanların seçkin davetlerinin aranan ismi, gulag sisteminde ağır çalışmaya mahkûm edildi.
Ancak Termen bu koşulları da kendi lehine çevirmiş görünür. Kısa süre içinde işçilerin başına geçti. Bir yıldan kısa bir süre sonra ise Moskova’ya geri çağrıldı. Burada, diğer önde gelen bilim insanlarıyla birlikte sharashka adı verilen gizli laboratuvar sistemine alındı. Termen bu noktada yeniden icat etmeye başladı.
Bu dönemde geliştirdiği aygıtlardan biri, BURAN kod adlı sistemdi. Bu düzenek, kızılötesi bir ışın kullanarak ses dalgalarının cam yüzeylerde oluşturduğu mikroskobik titreşimleri algılıyordu. Böylece bir binanın içindeki konuşmalar, fark edilme riski olmadan dinleniyordu.
Termen’in en çok bilinen icadı, kısaca “The Thing” adıyla anılan aygıt oldu. Bu dinleme cihazı, Rusya’daki ABD büyükelçisinin ofisinde tam yedi yıl boyunca fark edilmeden kaldı. Bu süre boyunca hassas diplomatik bilgileri Sovyetlere iletti. Aygıtın ortaya çıkarılması, ABD için büyük bir utanç kaynağı oldu.
Sonuç olarak;
CIA bu casusluk aygıtını kopyalamayı ancak yıllar sonra başardı. Bugün bu düzenek, modern radyo frekanslı tanımlama teknolojisinin, yani RFID’nin öncüsü olarak kabul edilmektedir. Anahtar kartlarımızda, kredi kartlarımızda ve benzeri sistemlerde kullanılan pasif vericiler, Termen’in Soğuk Savaş döneminde geliştirdiği bu aygıtla aynı ilkeye dayanır.
Ancak tüm bunlara rağmen Termen, adını verdiği Theremin ile anımsanır. Theremin, popüler kültürde silinmesi zor bir işitsel iz bırakmıştır. Günümüzde kullanımı azalmış olsa da, en bilinen örneği hâlâ Beach Boys’un 1966 tarihli “Good Vibrations” parçasıdır. Gerçi bu kayıtta duyulan çalgı teknik olarak bir theremin değil, elektro-theremin adı verilen bir türevidir.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Creepy Music and Soviet Spycraft: The Amazing Life of Leon Theremin. Yayınlanma tarihi: 1 Kasım 2019; bağlantı: Creepy Music and Soviet Spycraft: The Amazing Life of Leon Theremin/
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
