Zhang Heng tarafından geliştirilen Houfeng Didong Yi, yani dünyanın bilinen ilk sismografı, günümüzün modern sismograflarına pek benzemiyordu. Buna rağmen uzak mesafelerde meydana gelen depremleri tespit edebilecek kadar hassas bir düzeneğe sahipti.
Sismometre adı verilen hassas cihazlar, deprem meydana geldiği anda bilim insanlarına pek çok bilgi sağlar. Bu cihazlar depremin ne kadar güçlü olduğunu, nerede başladığını ve nasıl geliştiğini belirlemeye yardımcı olur.
Modern sismometrelerin erken bir örneğini İskoç fizikçi James David Forbes 1841 yılında geliştirmiştir. Ancak buna rağmen, oldukça ilkel olmasına karşın şaşırtıcı derecede etkili bir sismometrenin bundan yaklaşık 1700 yıl önce Çin’de icat edildiği düşünülmektedir.
Eski zamanlarda insanlar depremlerin nedenleri hakkında oldukça farklı açıklamalar yapıyordu. Japonlar depremlerin yer altında yaşayan dev bir yayın balığından kaynaklandığına inanıyordu. Hindular ise Dünya’yı taşıyan sekiz filin zaman zaman yorulup yükünü kaydırmasıyla depremlerin meydana geldiğini düşünüyordu. Antik Yunanlılar depremleri deniz tanrısı Poseidon ile ilişkilendiriyordu.
MS 25–220 yılları arasındaki Eastern Han Dynasty döneminde de depremlerin ilahi bir ceza olduğuna inanılıyordu. İnsanlar bunun hükümdarların hatalarından kaynaklandığını ve evrensel Yin ile Yang güçleri arasındaki dengenin bozulmasıyla ortaya çıktığını düşünüyordu.
O dönemin parlak düşünürlerinden biri olan Zhang Heng ise farklı bir görüşe sahipti. Filozof, şair, ressam, mühendis, matematikçi ve coğrafyacı olan Zhang Heng, depremlerin gizemli ya da ilahi bir nedenden değil, doğadaki süreçlerden kaynaklandığını düşünüyordu. Ona göre depremler rüzgârın hareketiyle oluşuyordu.
Zhang Heng’in açıklaması elbette hatalıydı. Buna rağmen oldukça ilginç bir cihaz geliştirdi. Bu cihaza Houfeng Didong Yi adını verdi. Bu ad “rüzgârların ve Dünya’nın hareketlerini ölçen alet” anlamına geliyordu.
Dünyanın İlk Sismografı Nasıl Çalışıyordu?
Cihaz aynı zamanda oldukça süslüydü. Yaklaşık iki metre yüksekliğinde büyük bir bakır kap biçimindeydi. Kabın yanlarında sekiz ejderha figürü bulunuyordu. Her ejderhanın ağzında küçük bir metal top yer alıyordu. Ejderhalar sekiz farklı yönü gösterecek şekilde yerleştirilmişti.
Her ejderhanın altında ağzını genişçe açmış bir bakır kurbağa vardı. Bir deprem meydana geldiğinde, deprem uzakta gerçekleşmiş olsa bile ilgili yöndeki ejderha ağzındaki metal topu bırakıyor ve top aşağı düşerek kurbağanın ağzına çarpıyordu. Çıkan yüksek çınlama sesi de depremin meydana geldiğini haber veren bir tür alarm görevi görüyordu.
Zhang Heng icadını Han İmparatorluğu’nun başkenti Luoyang kentinde MS 132 yılında tanıttığında, imparatorun bu alete biraz kuşkuyla bakmış olması muhtemeldir. Ancak altı yıl sonra ilginç bir olay gerçekleşti. Batıya bakan ejderha ağzındaki metal topu bıraktı ve top aşağıdaki kurbağanın ağzına gürültüyle düştü.
Kısa bir süre sonra gerçekten de bir haberci geldi. Haberci, Longxi bölgesinde büyük bir deprem meydana geldiğini bildiriyordu. Bu bölge, Luoyang’ın yaklaşık 1000 kilometre batısındaydı.
Peki Didong Yi nasıl çalışıyordu? Üstelik Zhang Heng depremlerin gerçek nedenini bilmiyorken böyle bir cihazı nasıl geliştirmişti? Bu soruların kesin cevaplarını vermek kolay değildir. Cihazın ayrıntıları hakkında çok az bilgi vardır ve orijinal alet günümüze ulaşmamıştır.
Ancak Hou Han Shu adlı tarih kitabına göre Zhang’ın bakır kabının içinde dik duran bir sarkaç vardı. Bir deprem meydana geldiğinde bu sarkaç sallanırdı. Sarkaç bir kaldıraç mekanizmasını harekete geçirirdi. Bu mekanizma da ilgili ejderhanın ağzındaki metal topun düşmesine yol açardı. Top kurbağanın ağzına düştüğünde depremin hangi yönden geldiğini gösterirdi.
İlk Sismograf Gerçekten Etkilimiydi?
Didong Yi’nin çalışan bir kopyasını yapmak için birçok girişimde bulunuldu. Ancak bu denemeler 2005 yılına kadar başarıya ulaşamadı. O yıl yedi Çinli bilim insanından oluşan bir ekip çalışan bir model geliştirdi. Araştırmacılar cihazı Zhang Heng’in memleketi olan Zhengzhou kentinde test etti.
Ekip deneylerde Çin ve Vietnam’daki gerçek depremlerden kaydedilmiş sismik dalgaları kullandı. Bu verilerle oluşturulan dört yapay depremi cihaz başarıyla algıladı. Hatta bazı ölçümlerde modern sismograflara oldukça yakın sonuçlar verdi.
Yine de bu modelin Zhang Heng’in orijinal cihazını ne ölçüde doğru temsil ettiği tartışma konusu olmaya devam etmektedir. Bazı Batılı araştırmacılar daha da ileri giderek Didong Yi’nin aslında hiç var olmamış olabileceğini bile öne sürmüştür. Ancak bu görüş Çin’de pek kabul görmez. Çünkü bu alet ülkede ulusal gururun önemli bir simgesi olarak görülür.
Bugün çalışan bir kopya Pekin’deki National Museum of China müzesinde sergilenmektedir. Bir başka kopyayı ise ABD’nin Kaliforniya eyaletindeki Chabot Space and Science Center merkezinde görmek mümkündür.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- The Ancient Chinese Earthquake Detector That’s Puzzling Modern Researchers. Yayınlanma tarihi: 6 Eylül 2019; Kaynak site: Amusing Planet. Bağlantı: The Ancient Chinese Earthquake Detector That’s Puzzling Modern Researchers/
- World’s first earthquake detector was invented 2000 years ago in China. Yayınlanma tarihi: 26 Nisan 2019; Kaynak site: ZME Science. Bağlantı: World’s first earthquake detector was invented 2000 years ago in China
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
