İnternette bilişsel yeteneklerinizi ölçtüğünü, hatta geliştirdiğini iddia eden pek çok uygulama ve zekâ testiyle karşılaşabilirsiniz. Bazıları kişiliğiniz hakkında da çeşitli sonuçlar sunar. Ancak bu testlerin önemli bir bölümünün gerçekten neyi ölçtüğüne ya da işe yarayıp yaramadığına dair güçlü bilimsel kanıtlar yoktur.
Psikologların araştırmalarda kullandığı testler ise daha farklıdır. Bunlar zekâyı ya da kişiliği tek bir puanla açıklamaya çalışmak yerine, dikkat, karar verme, çalışma belleği, dürtüleri bastırma ya da düşünme biçimi gibi belirli özellikleri incelemek için geliştirilmiştir.
Aşağıdaki testler, hangi durumlarda sezgilerimize güvendiğimizi, dikkatimizi nasıl yönettiğimizi, bilgiyi nasıl işlediğimizi ve karar verirken hangi zihinsel kestirme yolları kullandığımızı anlamamıza yardımcı olur.
Bilişsel yansıma testi
Bilişsel Yansıma Testi, kişinin ilk aklına gelen cevabı hemen kabul etmek yerine durup yeniden düşünme eğilimini ölçmek için geliştirilmiş kısa bir testtir. Testin klasik biçiminde yalnızca üç soru vardır:
- Bir raket ve bir top birlikte 110 TL’dir. Raket, toptan 100 TL daha pahalıdır. Top kaç TL’dir?
- Beş makine, beş ürünü beş dakikada üretiyorsa 100 makine 100 ürünü kaç dakikada üretir?
- Bir göldeki nilüferler her gün kapladıkları alanı iki katına çıkarıyor. Gölün tamamını 48 günde kaplıyorlarsa yarısını kaçıncı günde kaplamışlardır?
Soruların ilginç yanı, ilk bakışta çok kolay görünmeleridir. Ancak her biri zihni belirli bir cevaba doğru iter. İlk soruda 10 TL, ikinci soruda 100 dakika, üçüncü soruda 24 gün cevabı hemen akla gelebilir. Üçü de yanlıştır. Doğru cevaplar sırasıyla 5 TL, 5 dakika ve 47 gündür.
Testin amacı matematik bilgisi ölçmekten çok, kişinin bu ilk sezgisel cevabı sorgulayıp sorgulamadığını görmektir. Shane Frederick’in 2005’te yayımladığı çalışmada, katılımcıların yaklaşık üçte biri üç sorunun tamamını yanlış yanıtladı; yüzde 83’ü ise en az bir soruda hata yaptı.
Daha sonraki araştırmalar, bilişsel yansıma testindeki düşük puanlarla sahte haber başlıklarını ayırt etmekte zorlanma arasında da ilişki buldu. Buradaki ortak nokta, ilk izlenime hemen güvenmek yerine cevabı bir kez daha kontrol etme eğilimidir.
Stroop Testi
Bir deney yapalım. Aşağıdaki sözcüklere göz atın ve her sözcüğün harflerinin rengini olabildiğince hızlı söyleyin. Bunun çok da kolay olmadığını fark etmiş olmalısınız. Sebebi elbette harflerin renginin sözcüklerin kendisiyle çelişiyor olması.
Adını Amerikalı psikolog John Ridley Stroop’tan alan Stroop testi, dikkat ve bilişsel kontrolü inceleyen en bilinen testlerden biridir.
Testte ekranda “kırmızı”, “mavi” ya da “yeşil” gibi renk adları görürsünüz. Ancak kelimenin anlamı ile yazı rengi çoğu zaman uyuşmaz. Örneğin “kırmızı” kelimesi mavi renkle yazılmıştır.
Burada zihinsel bir çatışma ortaya çıkar. Kelimeyi okumak o kadar otomatikleşmiş bir süreçtir ki gözümüz yazıyı görür görmez anlamını işler. Oysa görev, bu ilk tepkiyi bastırıp yalnızca renge odaklanmayı gerektirir.
Kelimenin anlamı ile rengi çeliştiğinde cevap vermemiz yavaşlar ve hata yapma olasılığımız artar. Stroop etkisi adı verilen bu durum, beynimizin otomatik tepkiler ile bilinçli dikkat arasında nasıl seçim yaptığını gösterir.
Iowa Kumar Görevi Bilişsel Testi
Iowa Kumar Görevi, karar verme davranışlarını incelemek için geliştirilmiş bilişsel bir testtir. Oyunun yönergeleri oldukça basittir. Ekranda A, B, C ve D harfleriyle gösterilen dört kart destesi görürsünüz. Sizden bu destelerden seçim yapmanız istenir.
Her kart seçiminde bir miktar para kazanırsınız, ancak test ilerledikçe kazançlarla birlikte kayıplar da yaşarsınız. Oyunun amacı mümkün olduğunca fazla para kazanıp kayıpları en aza indirmektir. Testin ne zaman sona ereceğini bilmediğiniz için seçimlerinizi zaman içinde edindiğiniz deneyime göre yapmanız gerekir.
Günlük yaşamda bazı seçimler kısa vadede kazanç sağlarken uzun vadede zarara yol açar. Bu test de insanların ödül ve kayıpları değerlendirerek zaman içinde nasıl bir seçim stratejisi geliştirdiğini inceler.
Destelerin hepsi bir miktar kazanç sunar, ancak bazı desteler uzun vadede daha büyük kayıplara yol açar. Katılımcının zamanla bu örüntüyü fark ederek daha avantajlı destelere yönelmesi gerekir.
Wonderlic Çağdaş Bilişsel Yetenek Testi
Wonderlic testi, bilişsel yeteneği kısa sürede değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir testtir. Klasik biçiminde 50 soru bulunur ve katılımcılara 12 dakika süre verilir. Sorular sözel akıl yürütme, sayısal işlem, problem çözme ve genel mantık becerilerini yoklar.
Test uzun yıllar özellikle işe alım süreçlerinde kullanıldı. Amaç, kişinin yeni bilgileri ne kadar hızlı işlediği ve problem çözme kapasitesi hakkında genel bir fikir edinmekti.
Wonderlic geçmişte Amerikan futbolunda da ün kazandı; NFL seçmelerinde oyunculara uygulanan testlerden biriydi. Ancak bugün Wonderlic’i yalnızca “zeka testi” olarak tanımlamak doğru olmaz. Test, daha çok genel bilişsel yeteneği ve hızlı problem çözme performansını değerlendiren araçlardan biridir.
Tempolu İşitsel Seri Ekleme Testi ( Paced Auditory Serial Addition Test)
PASAT, yani Paced Auditory Serial Addition Test, başlangıçta travmatik beyin hasarının bilişsel etkilerini değerlendirmek amacıyla geliştirildi. Günümüzde ise özellikle dikkat, çalışma belleği ve bilgi işleme hızını incelemek için kullanılıyor.
Testin mantığı basit ama uygulaması yorucu. Katılımcı belirli aralıklarla tek haneli sayılar duyar. Her yeni sayı geldiğinde, bunu bir önceki sayıyla toplaması gerekir. Örneğin önce 3, ardından 5 duyduysa 8 demelidir. Sonraki sayı 2 olduğunda ise 5 ile 2’yi toplayıp 7 cevabını vermesi gerekir.
Bu işlem sürekli devam ettiği için kişi hem önceki sayıyı aklında tutmak hem yeni gelen bilgiyi hızla işlemek hem de dikkatini görevde korumak zorundadır. Bu nedenle PASAT, çalışma belleği ve işlem hızına aynı anda yük bindiren zorlayıcı bir testtir.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- 6 free cognitive tests to help you know your own mind. Yayınlanma tarihi: 4 Mayıs 2022. Kaynak site: Big Think Bağlantı: 6 free cognitive tests to help you know your own mind
- Wright BC. What Stroop tasks can tell us about selective attention from childhood to adulthood. Br J Psychol. 2017 Aug;108(3):583-607. doi: 10.1111/bjop.12230. Epub 2016 Oct 27. PMID: 27786354; PMCID: PMC5516206.
- Bechara A, Damasio AR, Damasio H, Anderson SW. Insensitivity to future consequences following damage to human prefrontal cortex. Cognition. 1994 Apr-Jun;50(1-3):7-15. doi: 10.1016/0010-0277(94)90018-3. PMID: 8039375.
- Amiri, Amir M. & Abtahi, Mohammadreza & Rabasco, Anna & Armey, Michael & Mankodiya, Kunal. (2016). Emotional Reactivity Monitoring Using Electrodermal Activity Analysis In Individuals With Suicidal Behaviors. 10.1109/ISMICT.2016.7498896.
Matematiksel
