Söylentilere göre kızıl saçlı ve mavi gözlü insanlar yok oluyor. Peki bu nadir genetik kombinasyonun geleceği hakkında gerçek ne söylüyor?
Dünya nüfusu bugün yaklaşık 8 milyar kabul edildiğinde, mavi göz oranı yüzde 17, kızıl saç oranı yüzde 1–2 civarında kalır. Bu iki özelliğin birlikte görülme olasılığı yaklaşık yüzde 0,17’dir. Bu da güncel nüfusa göre yaklaşık 13–14 milyon kişiye karşılık gelir. Bu görünümün nadir olmasının nedeni, aynı kişide iki farklı genetik mutasyonun bir araya gelmesidir
Bu kadar düşük bir oran söz konusu olduğunda, kızıl saçlı ve mavi gözlü insanların gerçekten yok olup olmayacağı sorusu akla gelir. Neyse ki böyle bir durum söz konusu değildir. Bunun nedenini anlamak için önce kızıl saçın neden ortaya çıktığını anlamak gerekir.
Bir insan nasıl kızıl saçlı ve mavi gözlü olur?
Görünen o ki kızıl saç yalnızca magazin dünyasının değil, bilim insanlarının da ilgisini çeker. İnsan saç rengindeki çeşitlilik üzerine beklenenden çok daha fazla araştırma yapılmıştır. Bu çalışmalar açıkça gösterir ki kızıl saç giderek azalan bir özellik değildir ve yakın zamanda ortadan kaybolması da söz konusu değildir.
Bu özellik tarih öncesine kadar uzanır. Yaklaşık 50.000 yıllık DNA analizleri, bazı Neandertallerin açık tenli ve kızıl saçlı olduğunu ortaya koymuştur. Çin’in kuzeybatısında bulunan ve “Loulan Güzeli” olarak bilinen 3.800 yıllık bir Tunç Çağı mumyasında da kızıl tonlarında saçlar korunmuştur.
Kızıl saç rengi, insanlarda ve diğer memelilerde birkaç genetik mutasyonun bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. Bu mutasyonların her iki ebeveynden de alınması gerekir. Bu nedenle kızıl saç, çekinik bir özelliktir.
Bu özellik, 1995 yılında keşfedilen MC1R geniyle ilişkilidir. Bu gen, saç, göz ve deri rengini belirleyen melanin üretiminde önemli rol oynar. Melaninin bir türü olan eumelanin koyu renkleri oluştururken, feomelanin kızıl ve sarı tonları üretir ve açık ten ile çillerle birlikte görülür.
Kızıl saçlı bireylerde bu genin farklı bir versiyonu bulunur. Bu varyant, güneş ışığına maruz kalındığında koruyucu koyu pigment üretimini yeterince başlatamaz. Bu yüzden bu kişiler genellikle açık tenlidir ve güneşte daha kolay yanar.
Kızıl saçlı olmak insanları ne gibi bir avantaj sağladı?
Açık ten rengi, güneşli bölgelerden kuzey Avrupa’nın daha gri ve az güneş alan iklimine göç eden topluluklar için önemli bir avantaj sağladı. Çünkü açık ten, sınırlı güneş ışığını daha iyi emer ve bu sayede daha fazla D vitamini üretir.
D vitamini, vücudun kalsiyumu emmesine yardımcı olur. Kemiklerin güçlenmesini sağlar ve iltihaplanmaya karşı koruyucu bir rol oynar. Bu nedenle kuzey bölgelerde zamanla daha açık ten rengi lehine bir evrimsel baskı oluşmuştur.
Bu sağlık avantajları, kadınların hamilelik ve doğum sürecini daha sağlıklı atlatma olasılığını artırdı. Böylece açık ten ve kızıl ya da sarı saç genlerini çocuklarına aktarma ihtimalleri yükseldi. Bu özellik özellikle Birleşik Krallık ve İrlanda’da yaygınlaştı. Nitekim dünyadaki en yüksek kızıl saçlı oranı bu bölgelerde görülür ve bazı tahminlere göre bu oran yaklaşık yüzde 10’a ulaşır.
Ancak kızıl saç yalnızca belirli bir etnik gruba özgü değildir. En çok Kuzey Avrupa’da görülse de Rusya’nın bazı bölgelerinde, Avustralya’daki Avrupa kökenli topluluklarda ve hatta Fas ile Jamaika gibi yerlerde de rastlanır.
Kızıl saçlılar yok olmuyor
Kızıl saçlıların yok olacağına dair iddialar yeni değildir. Ancak bu tür söylemler çoğu zaman bilimsel temelden yoksundur. İklim değişikliğinin kısa vadede genetik yapıyı bu ölçüde değiştirmesi beklenmez. Geçmişte bazı kurumlar kızıl saçın yok olacağını öne sürmüş olsa da bu iddiaların arkasında ticari amaçlar bulunmuştur.
Çekinik genler zamanla daha az görülebilir. Ancak tamamen ortadan kalkmaları için bu geni taşıyan herkesin yok olması ya da çocuk sahibi olmaması gerekir. Bu da gerçekçi değildir.
Bugün kızıl saçlı bireyler dünyanın pek çok yerinde varlığını sürdürür. Hatta birçok ülkede düzenlenen etkinliklerle bu kimliklerini kutlarlar. Bu da kızıl saçın ortadan kaybolmadığını açıkça gösterir.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Redheads aren’t going extinct. Here’s why. Yayınlanma tarihi: 20 Haziran 2023. Kaynak site: BBC. Bağlantı: Redheads aren’t going extinct. Here’s why.
- Frost P, Kleisner K, Flegr J. Health status by gender, hair color, and eye color: Red-haired women are the most divergent. PLoS One. 2017 Dec 28;12(12):e0190238. doi: 10.1371/journal.pone.0190238. PMID: 29284020; PMCID: PMC5746253.
- Mundy NI. A window on the genetics of evolution: MC1R and plumage colouration in birds. Proc Biol Sci. 2005 Aug 22;272(1573):1633-40. doi: 10.1098/rspb.2005.3107. PMID: 16087416; PMCID: PMC1559852.
Matematiksel
