İstem dışı körlük ya da dikkatsizlik körlüğü, kişinin dikkati başka bir yere yönelmişken görsel alanında bulunan beklenmedik bir şeyi fark edememesi durumudur.
Yukarıdaki standart iskambil kartlarına bakın. Göreviniz oldukça basit: Ası 11 kabul ederek her kartın değerini hızlıca ikiyle çarpın ve elde ettiğiniz sonuçları toplayın. Sonunda bulduğunuz sayıyı aklınızda tutun.
Büyük olasılıkla bulduğunuz sonuç 50’dir. Ancak doğru cevap bu değildir. Doğru sonuç 42’dir. Bu hatanın nedeni matematiksel bir işlem yanlışlığı değildir. Asıl neden algınızın sizi yanıltmasıdır.
Şimdi görsele bir kez daha dikkatle bakın. İskambil kartlarını biraz tanıyorsanız, kupa kartlarının normalde kırmızı olduğunu bilirsiniz. Ancak bu görselde dördüncü karttaki kupa sembolü siyah renktedir. Bu durum, kartın standart bir iskambil destesine ait olmadığını gösterir.
Buna rağmen çoğu kişi bu ayrıntıyı ilk bakışta fark etmez. Çünkü dikkatini kartların değerlerini hesaplamaya vermiştir. İşte istem dışı körlük ya da dikkatsizlik körlüğü tam olarak böyle ortaya çıkar. Dikkatimiz belirli bir göreve yoğunlaştığında, gözümüzün önünde bulunan açık ayrıntıları bile fark etmeyebiliriz.
Dikkatsizlik Körlüğü Nedir?
Bu durum, gözümüzün önünde bulunan bir şeyi fark edemememiz anlamına gelir. Üstelik biri bu ayrıntıyı bize gösterdiğinde çoğu zaman şaşırırız. Böyle açık bir şeyi nasıl görmediğimizi anlamakta zorlanırız.
Bu tür bir körlük genellikle beklemediğimiz bir uyaran ortaya çıktığında görülür. Yani fark edemediğimiz nesne aslında oradadır, ancak biz onun orada olmasını beklemeyiz. Bu nedenle sorun çoğu zaman görme yetimizde değil, dikkatin sınırlı olmasındadır.
Dikkatsizlik körlüğünü gösteren en ünlü deneylerden biri “Görünmez Goril Deneyi”dir. Videoyu izleyen birçok kişi, gözlerinin önünden geçen gorili ilk seferde fark etmez. Benzer bir durumu sokakta yürürken telefon ekranına dalmış hâlde sosyal medyada gezinirken de yaşayabiliriz. Dikkatimizi ekrana verdiğimizde çevremizde olup biten birçok şeyi fark etmeyebiliriz.
Bu durumun ne kadar yaygın olduğunu gösteren bir deneyde, yürüyen insanlar dört gruba ayrıldı. Bir grup müzik çalar dinliyordu, bir grup cep telefonuyla konuşuyordu, bir grup başka biriyle yürüyüp sohbet ediyordu ve son grup ise tek başına yürüyordu.
Sonuçlar oldukça dikkat çekiciydi. Dikkatsizlik körlüğü en çok telefonla konuşan kişilerde görüldü. Yani dikkati yoğun biçimde başka bir yere yönelten görevler, çevredeki önemli ayrıntıların fark edilmesini ciddi biçimde azaltabiliyor.
Dikkatsizlik körlüğünün önemli sonuçlar doğurabileceği alanlardan biri de tıptır. Yapılan araştırmalar, doktor ve hemşirelerin zaman zaman yaptıkları bazı hataların bu tür bir dikkat sınırlılığıyla ilişkili olabileceğini gösteriyor.
Bir deney, istem dışı körlüğün profesyonel görevlerde bile ne kadar etkili olabileceğini çarpıcı biçimde gösterdi. Araştırmacılar bir grup radyoloğa çeşitli X-ışını görüntüleri verdiler ve onlardan akciğer kanseri nodüllerini aramalarını istediler. Bu görev, radyologların günlük çalışmalarının sıradan bir parçasıydı.
Ancak araştırmacılar görüntülere ilginç bir ayrıntı eklemişti. X-ışını taramalarının içine, normal bir kanser nodülünden yaklaşık 48 kat daha büyük bir goril figürü yerleştirdiler. Deneyin amacı, uzmanların bu açık ve büyük ayrıntıyı fark edip etmeyeceğini görmekti. Sonuçlar oldukça şaşırtıcıydı. Radyologların önemli bir bölümü görüntüdeki gorili hiç fark etmedi.
Dikkatsizlik Körlüğü Neden Kaynaklanır?
Duyularımız çevreden neredeyse sınırsız miktarda bilgi toplar. Ancak beyin bu bilgilerin hepsini aynı anda işleyemez. Bu nedenle dikkatini belirli sinyallere yöneltir ve o anda beklentilerimize ya da ilgimize uymayan bilgileri bilinçli olarak değil, otomatik biçimde eler.
Beynin bu işleyişi bir radyoya benzer. Radyo belirli bir frekansa ayarlandığında çevrede başka birçok yayın bulunsa da yalnızca seçilen istasyonu duyarsınız. Beyin de benzer şekilde çalışır. Dikkatini belirli bir göreve yoğunlaştırır ve diğer sinyalleri arka plana iter.
Bu yüzden bir durumda beklenmeyen bir şey ortaya çıktığında onu çoğu zaman fark etmeyiz. Örneğin basketbol oynayan insanların arasına giren bir goril figürü bile, dikkatimiz başka bir göreve odaklanmışsa gözümüzden kaçabilir.
Sonuç Olarak
İstem dışı körlük, beynimizin duyusal bilgileri işleme biçimiyle ilgili bir bilişsel yanlılıktır. Bu nedenle özellikle dikkat gerektiren durumlarda zihinsel yükümüzü gereksiz yere artırmamak önemlidir. Örneğin araç kullanırken ya da yüksek dikkat gerektiren bir görev yaparken dikkati dağıtacak ek faaliyetlerden kaçınmak gerekir.
Aynı şekilde, böyle durumlarda dikkati yalnızca tek bir noktaya yoğunlaştırmak yerine çevredeki farklı unsurlar arasında paylaştırmak daha güvenli bir yaklaşım sağlar. Özellikle kritik görevler sırasında ikinci bir işle uğraşmamak, istem dışı körlüğün yol açabileceği hataları azaltmaya yardımcı olabilir.
Kaynaklar ve ileri okumalar için:
- Inattentional Blindness in Psychology; Yayınlanma tarihi: Bağlantı: https://www.verywellmind.com/
- Wood K, Simons DJ. Processing without noticing in inattentional blindness. A replication of Moore and Egeth (1997) and Mack and Rock (1998). Atten Percept Psychophys. 2019;81(1):1-11. doi:10.3758/s13414-018-1629-1
- Wright TJ, Roque NA, Boot WR, Stothart C. Attention capture, processing speed, and inattentional blindness. Acta Psychol (Amst). 2018;190:72-77. doi:10.1016/j.actpsy.2018.07.005
- Simons DJ, Chabris CF. Gorillas in our midst: Sustained inattentional blindness for dynamic events. Perception. 1999;28(9):1059-1074. doi:10.1068/p281059
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
