
Dilimizde “Harekette bereket vardır” diye bir söz bulunur. Gerçekten de çaba göstermek, sorunları çözmek ve hedeflerimize ulaşmak için çoğu zaman harekete geçmemiz gerekir. Ancak bazen hiçbir şey yapmamak daha iyi sonuç vereceği hâlde harekete geçmeyi tercih ederiz. Psikolojide bu eğilime eylem önyargısı (action bias) denir.
Eylem önyargısı, bir durum karşısında harekete geçmenin beklemekten veya hiçbir şey yapmamaktan daha iyi olduğunu varsaymamıza yol açar. Bu düşünce, kararlarımızı yalnızca günlük yaşamda değil, spor, ekonomi ve sağlık gibi alanlarda da etkiler.
Eylem Önyargısı Nedir?
Bir futbol maçında kaleci olduğunuzu düşünün. Rakip takım penaltı kazanmış ve topun başındaki oyuncu vuruş yapmaya hazırlanıyor. Ne yaparsınız? Büyük olasılıkla sağa veya sola atlamayı düşünürsünüz. Çünkü kalenin ortasında beklemek, hiçbir şey yapmıyormuşsunuz gibi görünmenize neden olur.
Ancak araştırmalar, bu davranışın her zaman en iyi strateji olmadığını gösteriyor. 2007 yılında Michael Bar-Eli ve çalışma arkadaşları, dünyanın önde gelen futbol liglerinden ve uluslararası karşılaşmalardan 286 penaltı atışını inceledi. Araştırmacılar, kalecilerin penaltıların %93,7’sinde sağa veya sola atladığını, yalnızca %6,3’ünde kalenin ortasında kaldığını belirledi.

Oysa incelenen penaltıların yaklaşık %29’u kalenin ortasına yönelmişti. Araştırmacıların hesaplamalarına göre bu veri kümesinde kalecilerin ortada kalması, kurtarış olasılığını artıran bir stratejiydi.
Eylem Önyargısı Nerelerde Karşımıza Çıkar?
Eylem önyargısı yalnızca futbol sahalarında karşımıza çıkmaz. Günlük yaşamda da bir şeyler yapmayı, beklemekten daha değerli buluruz.
Örneğin bir çalışanın sürekli meşgul görünmesi, bazen gerçekten verimli olup olmadığından daha fazla dikkat çeker. Toplantılara katılmak, yeni öneriler sunmak ve sürekli hareket hâlinde olmak, üretkenliğin göstergesi olarak değerlendirilir. Oysa bütün bu faaliyetlerin yararlı sonuçlar doğurması gerekmez.
Benzer bir durum finansal kararlarda da ortaya çıkar. Yatırımlarının değer kaybettiğini gören bir kişi, kaybını telafi etmek için hemen alım satım yapmak isteyebilir. Ancak aceleyle verilen kararlar, işlem maliyetlerini artırabilir ve daha büyük kayıplara neden olabilir.

Sağlık alanında da benzer bir eğilim vardır. Kendimizi yorgun hissettiğimizde nedenini araştırmadan vitamin takviyesi almak veya yeni bir tedavi denemek isteyebiliriz. Böylece sorunu çözmek için bir adım attığımızı düşünürüz. Ancak yaptığımız şeyin gerçekten işe yarayıp yaramadığını yeterince değerlendirmemiş olabiliriz.
Bütün bu örneklerde ortak olan nokta, eylemin sonucundan çok, harekete geçmiş olmanın kendisine değer vermemizdir.
Neden Harekete Geçme İhtiyacı Duyarız?
Eylem önyargısının nedenlerinden biri, kontrol duygusuyla ilişkilidir. Belirsiz bir durumla karşılaştığımızda bir şeyler yapmak, olayların gidişatını etkileyebildiğimizi hissettirir. Beklemek ise bazen çaresizlik veya kararsızlık olarak algılanır.
Toplumsal beklentiler de bu eğilimi güçlendirir. İnsanlar genellikle girişkenliği, hızlı karar vermeyi ve sorunlar karşısında harekete geçmeyi olumlu özellikler olarak değerlendirir. Buna karşılık beklemek veya müdahale etmemek, gerekli durumlarda bile pasiflik şeklinde yorumlanabilir.

Eylem önyargısını azaltmanın ilk adımı, karar vermeden önce harekete geçmenin gerçekten gerekli olup olmadığını sorgulamaktır.
Bir sorunla karşılaştığımızda yalnızca ne yapabileceğimizi değil, hiçbir şey yapmazsak ne olacağını da düşünmeliyiz. Bazen beklemek daha fazla bilgi edinmemizi sağlar. Bazen de gereksiz bir müdahalenin doğuracağı zararları önler.
Bu düşüncenin tersini, yani mevcut durumu değiştirmemeye yönelik aşırı eğilimimizi ise Statüko Önyargısı Nedir? başlıklı yazımızda ele alıyoruz.
- Why do we prefer doing something to doing nothing?. Kaynak site: The Decisionlab. Bağlantı: Why do we prefer doing something to doing nothing?
- Bar-Eli, M., Azar, O.H., Ritov, I., Keidar-Levin, Y., and Schein, G. (2007). “Action bias among elite soccer goalkeepers: The case of penalty kicks.” Journal of Economic Psychology. 28(5), 606-621. DOI: 10.1016/j.joep.2006.12.001
- Patt, A, and Zeckhauser, R. (2000). “Action Bias and Environmental Decisions”. Journal of Risk and Uncertainty. 21(1), 45-72.
- Zeelenberg, M., van den Bos, K., van Dijk, E., and Pieters, R. (2002). “The Inaction Effect in the Psychology of Regret”. Journal of Personality and Social Psychology. 82(3), 314-327. DOI: 10.1037//0022-3514.82.3.314
- Odean, T. (1998). Volume, Volatility, Price, and Profit When Traders Are. Above Average. The Journal of Finance. 53(6), 1887-1934. DOI: 10.1111/0022-1082.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel






