Kimya

Einstein’ın Buzdolabının Az Bilinen Hikayesi

Pek az insan Einstein’ın birkaç yılını buzdolabı geliştirmeye adadığını bilir. Nobel Ödüllü, dünya çapında ünlü bir deha neden buzdolabı üretmek gibi sıradan bir proje için vaktini harcar ki diye düşünebilirsiniz. Kısaca anlatalım…

1920’lerin başında Einstein, bir gün gazetede tüm fertleri ölen bir ailenin haberini okudu. Habere göre buzdolabından sızan zehirli bir madde hepsinin uykularında ölümüne sebep olmuştu. Birçok kişinin hala buzluk kullandığı bir dönemden bahsettiğimizi unutmayın. O dönemde mekanik buzdolapları yaygınlaşmaya başlasa da henüz yeterince güvenli değillerdi. Kullanılan soğutucular (amonyak, sülfürdioksit ve metil klorhidrat) son derece zehirli maddelerdi ve sızıntı durumunda ölüme yol açabiliyorlardı. Bu durum Einstein’ı derinden etkiledi ve başka bir çözüm bulup bulamayacağı üzerine düşünmeye başladı. Einstein, aklındaki sorunun cevabını bulabilmek için nükleer çağın babası olarak kabul edilen arkadaşı Leo Szilard’ı aradı. İki adam işbirliği ile daha iyi, daha güvenli bir buzdolabı yapmaya karar verdi.

Leo Szilard ve Albert Einstein İşbirliği

Leo Szilard ,Albert Einstein
Leo Szilard ve Albert Einstein

Bu iki büyük bilim dehası bir araya geldiler ve buzdolaplarıyla ilgili problemin sadece zehirli soğutucular olmadığı sonucuna vardılar. Esas sorun buzdolaplarının doğaları gereği mekanik olmalarıydı. Ev buzdolaplarındaki zayıf noktanın, contaları genellikle basınç altında çatlayan kompresör olduğunu biliyorlardı. Bu yüzden o ve Szilard, soğurmalı buzdolabı denilen, kompresör içermeyen bir buzdolabı tasarlamaya karar verdiler.

Çok çeşitli tasarımlar üreten Einstein ve Szilard, daha umut verici gözüken üç fikir üzerinde yoğunlaşmaya karar verdi. Modern soğutma sistemleri mekanik kompresörler kullandığına göre, birbirinden bağımsız üç bilimsel ilkeye dayanan buzdolapları tasarladılar: Elektromanyetizma, emme ve yayılma. Tasarımlarının hiçbiri hareket eden parçalar içermiyordu. Motoru olmadığı için ses çıkarmıyordu. Ayrıca elektrik kullanmıyordu (sadece metan) ve çok sık kırılan ve zehirli gaz sızdıran contalar da yoktu.

Aslında bu esnada bir değil üç buzdolabı tasarımı yapıldı. Bir mühendis olan Szilard buzdolabına yeni valfler ve soğutma hatları eklemeye devam etti. Bu esnada Einstein, basitlik üzerinde duruyordu. Bu farklılık sonunda Einstein ve Szilard’ı her biri farklı bir fiziksel ilke üzerinde çalışan iki soğutma ünitesi daha icat etmeye yöneltti. Einstein buzdolabına, halkın dolabı anlamına gelen Der Volks-Kühlschrank adını verdi. Ne yazık ki, üç Einstein-Szilard buzdolabından hiçbiri kimsenin evine giremedi

einstein buzdolabı

Einstein Buzdolabını Neden Piyasaya Sürmedi?

Szilard, 1926 yılının başlarında, ikisinin birlikte sahip olacağı birçok patentten ilkini resmen aldı. Einstein ilk çalışma yıllarının büyük bölümünü İsviçre Patent Dairesi’nde geçirmiş olduğundan, gerekli işlemleri pahalı avukatlara ihtiyaç duymadan gerçekleştirdiler. Birkaç ay içinde, ikili İsveç şirketi AB Electrolux ve Alman şirketi AEG ile anlaşma imzaladılar. Electrolux, Einstein ve Szilard’a patentleri karşılığında bugünün parasıyla 10 bin dolar ödedi. Ancak şirket tasarımların üretime geçmesini hiç düşünmedi. Tipik bir şirket mantığıyla, patentleri almasının tek sebebi kendi tasarımlarıyla rekabete girilmesini önlemekti.

Ancak AEG, ilerde Einstein-Szilard adıyla tanınacak elektromanyetik pompayı buzdolabında kullanmak üzere imal etmeye başladı. 31 Temmuz 1931 yılında, Einstein-Szilard buzdolabı çalışmaya başladı. Proje birkaç sebepten ötürü sona erdi. Tüm dünyada yaşanan ekonomik kriz bir ilk sebepti. Ayrıca buzdolabı tasarımları sürekli olarak gelişmekteydi. Ama esas darbe 1930’da geldi. Konvansiyonel buzdolaplarına en büyük itiraz olan ölümcül gazları içermeyen ve toksik olmayan bir soğutma gazı olan Freon’un piyasaya sürülmesiyle işler değişti. Yeni bir buzdolabı tasarımına da ihtiyaç kalmamıştı. Ancak Freon içeren buzdolapları da aslında o zamanlarda bilinmeyen başka bir sorun içeriyordu. Eski buzdolapları zamanla kullanılmaz hale geldiğinde, Freon gazı sızarak atmosfere karıştı. Bu da sonucunda ozon tabakasında hala var olan ve on yıllarca hiç iyileşmeyecek olan bir delik açtı. İnsanlık belki de Einstein-Szilard yaklaşımına yatırım yaparak uzun vadede kendini birçok sorundan kurtarabilirdi. İlginçtir ki, bütün bunlar Einstein-Szilard sisteminin sonu olmadı. Pompa daha sonra nükleer reaktörlerin soğutma sistemlerinde kullanıldı.

Göz Atmak İsterseniz

Kaynaklar: 

  • Steve Silverman – Einstein’in Buzdolabı, syf: 42 – 44
  • Einstein’s Little-Known Passion Project? A Refrigerator; https://www.wired.com/

Matematiksel

Sibel Çağlar

7 yıl Kadıköy Anadolu Lisesinin devamında lisans eğitimimi Marmara Üniversitesi İng. Matematik öğretmenliği üzerine tamamladım. Devamında 20 yıl çeşitli özel eğitim kurumlarında matematik öğretmenliği ve eğitim koordinatörlüğü yaptım. 2015 yılında matematiksel.org web sitesini kurdum. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.