Einstein’ın Buzdolabının Az Bilinen Hikayesi

Einstein birkaç yılını buzdolabı geliştirmeye adamıştı. Nobel Ödüllü, dünya çapında ünlü bir deha neden buzdolabı üretmek gibi sıradan bir proje için vaktini harcar ki diye düşünebilirsiniz. Kısaca anlatalım…

1920’lerin başında Einstein, bir gün gazetede tüm fertleri ölen bir ailenin haberini okudu. Habere göre buzdolabından sızan zehirli bir madde hepsinin uykularında ölümüne sebep olmuştu. Birçok kişinin hala buzluk kullandığı bir dönemden bahsettiğimizi unutmayın. O dönemde mekanik buzdolapları yaygınlaşmaya başlasa da henüz yeterince güvenli değillerdi. Kullanılan soğutucular (amonyak, sülfürdioksit ve metil klorhidrat) son derece zehirli maddelerdi ve sızıntı durumunda ölüme yol açabiliyorlardı. Bu durum Einstein’ı derinden etkiledi ve başka bir çözüm bulup bulamayacağı üzerine düşünmeye başladı. Einstein, aklındaki sorunun cevabını bulabilmek için nükleer çağın babası olarak kabul edilen arkadaşı Leo Szilard’ı aradı.

O sıralarda yirmi sekiz olan Szilard, Einstein’ı o zamandan altı yıl önce belli bir bilimsel konuda yanıldığını kanıtlayarak etkilemişti. Szilard ayrıca ezoterik fikirleri kullanışlı araçlara dönüştürmekte de ustaydı. Daha sonraki yıllarda, ilk elektron mikroskobu ve parçacık hızlandırıcıyı tasarlayarak yüksek enerji fiziğinin bir tür Thomas Edison’u olmuştu. O ve Einstein kısmen bu tür mekanik cihazlara duydukları sevgiden dolayı bağ kurmuşlardı. Sonunda iki adam işbirliği yapmaya ve daha iyi, daha güvenli bir buzdolabı inşa etmeye karar verdiler.

Leo Szilard ,Albert Einstein
Nükleer zincir reaksiyonunun mucidi Leo Szilard (sağda), birkaç tip buzdolabının icadı konusunda Albert Einstein ile işbirliği yaptı.

Leo Szilard ve Albert Einstein İşbirliği

İki dâhinin bir buzdolabı üretimi için bir araya gelmesi size garip ve gereksiz bir fikir gibi gelse de o dönemlerde durum farklıydı. Geçen yarım yüzyılda soğutma ciddi bir bilim haline gelmişti. Termodinamik ve ısı ile ilgili çalışmalar mutlak sıfır kavramının geliştirilmesine neden olmuştu. Bu yüzden dünyanın dört bir yanındaki birçok laboratuvar, termometrenin dibine ulaşmak için yarışıyordu. Çalışmaların çoğu da nitrojen, oksijen, hidrojen, metan, karbon monoksit ve nitrik oksit gibi belirli gazları sıvılaştırma girişimleri çerçevesinde gerçekleşiyordu.

Sonunda iki büyük bilim dehası bir araya geldiler ve buzdolaplarıyla ilgili problemin sadece zehirli soğutucular olmadığı sonucuna vardılar. Esas sorun buzdolaplarının doğaları gereği mekanik olmalarıydı. Ev buzdolaplarındaki zayıf noktanın, contaları genellikle basınç altında çatlayan kompresör olduğunu biliyorlardı. Bu yüzden o ve Szilard, soğurmalı buzdolabı denilen, kompresör içermeyen bir buzdolabı tasarlamaya karar verdiler.

Çok çeşitli tasarımlar üreten Einstein ve Szilard, daha umut verici gözüken üç fikir üzerinde yoğunlaşmaya karar verdi. Modern soğutma sistemleri mekanik kompresörler kullandığına göre, birbirinden bağımsız üç bilimsel ilkeye dayanan buzdolapları tasarladılar: Elektromanyetizma, emme ve yayılma. Tasarımlarının hiçbiri hareket eden parçalar içermiyordu. Motoru olmadığı için ses çıkarmıyordu. Ayrıca elektrik kullanmıyordu (sadece metan) ve çok sık kırılan ve zehirli gaz sızdıran contalar da yoktu.

Aslında bu esnada bir değil üç buzdolabı tasarımı yapıldı. Bir mühendis olan Szilard buzdolabına yeni valfler ve soğutma hatları eklemeye devam etti. Bu esnada Einstein, basitlik üzerinde duruyordu. Bu farklılık sonunda Einstein ve Szilard’ı her biri farklı bir fiziksel ilke üzerinde çalışan iki soğutma ünitesi daha icat etmeye yöneltti. Einstein buzdolabına, halkın dolabı anlamına gelen Der Volks-Kühlschrank adını verdi. Ne yazık ki, üç Einstein-Szilard buzdolabından hiçbiri kimsenin evine giremedi

einstein buzdolabı

Einstein Buzdolabını Neden Piyasaya Sürmedi?

Szilard, 1926 yılının başlarında, ikisinin birlikte sahip olacağı birçok patentten ilkini resmen aldı. Einstein ilk çalışma yıllarının büyük bölümünü İsviçre Patent Dairesi’nde geçirmiş olduğundan, gerekli işlemleri pahalı avukatlara ihtiyaç duymadan gerçekleştirdiler. Birkaç ay içinde, ikili İsveç şirketi AB Electrolux ve Alman şirketi AEG ile anlaşma imzaladılar. Electrolux, Einstein ve Szilard’a patentleri karşılığında bugünün parasıyla 10 bin dolar ödedi. Ancak şirket tasarımların üretime geçmesini hiç düşünmedi. Tipik bir şirket mantığıyla, patentleri almasının tek sebebi kendi tasarımlarıyla rekabete girilmesini önlemekti.

Ancak AEG, ilerde Einstein-Szilard adıyla tanınacak elektromanyetik pompayı buzdolabında kullanmak üzere imal etmeye başladı. 31 Temmuz 1931 yılında, Einstein-Szilard buzdolabı çalışmaya başladı. Proje birkaç sebepten ötürü sona erdi. Tüm dünyada yaşanan ekonomik kriz bir ilk sebepti. Ayrıca buzdolabı tasarımları sürekli olarak gelişmekteydi. Ama esas darbe 1930’da geldi. Konvansiyonel buzdolaplarına en büyük itiraz olan ölümcül gazları içermeyen ve toksik olmayan bir soğutma gazı olan Freon’un piyasaya sürülmesiyle işler değişti. Yeni bir buzdolabı tasarımına da ihtiyaç kalmamıştı.

Ancak Freon içeren buzdolapları da aslında o zamanlarda bilinmeyen başka bir sorun içeriyordu. Eski buzdolapları zamanla kullanılmaz hale geldiğinde, Freon gazı sızarak atmosfere karıştı. Bu da sonucunda ozon tabakasında hala var olan bir delik açtı. İnsanlık belki de Einstein-Szilard yaklaşımına yatırım yaparak uzun vadede kendini birçok sorundan kurtarabilirdi. İlginçtir ki, bütün bunlar Einstein-Szilard sisteminin sonu olmadı. Pompa daha sonra nükleer reaktörlerin soğutma sistemlerinde kullanıldı.

Bu Buzdolabı İçin Yapılan Çalışmalar Boşa Harcanan Bir Zaman mıydı?

Aslında tam olarak değil. Desteklenmesi gereken iki aile ve çökmekte olan bir Alman ekonomisi ile boğuşan Einstein, ekstra paranın keyfini çıkardı. Szilard, 1933’te Almanya’dan Londra’ya kaçtıktan sonra paraya daha fazla ihtiyaç duydu. Sonuçta bir Yahudi’ydi. Sonraki birkaç yılını buzdolabından elde ettiği gelirle geçirdi. Bu sıralarda nötron adı verilen atom altı parçacıkların salınmasını içeren bazı deneyler duymuştu. Bir uranyum atomu bölünür ve serbest kalırsa ne olacağını merak etmeye başladı. Kısa sürede Szilard ilk nükleer zincirleme reaksiyonun ardındaki ilkeyi çözmüştü. Ve ne yazık ki bu buluşu, onun buzdolabından çok daha kolay yaygınlaştı. Bir buzdolabı ile başlayan fikir onun atom bombasını dolaylı biçimde de olsa hayata geçirmesine olanak sağladı.


Göz Atmak İsterseniz


Kaynaklar: 

  • Sam Kean; Caesar’s Last Breath: Decoding the Secrets of the Air Around Us; ISBN-100316381640
  • Einstein’s Little-Known Passion Project? A Refrigerator; https://www.wired.com/

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.
Başa dön tuşu