Dünyanın En Yuvarlak ve En Dikdörtgen Ülkeleri Hangileridir?
Türkiye haritasına göz attığınızda ülkenin kabaca dikdörtgen bir forma sahip olduğunu fark edersiniz. Ancak pek çok uluslararası sınırda olduğu gibi, Türkiye’nin sınırları da estetik ya da geometrik bir tasarımın değil, tarihsel ve jeopolitik süreçlerin sonucudur. Peki Türkiye ne kadar dikdörtgendir?
Bu soruya yanıt arayan çalışmalardan birini David Barry gerçekleştirmiştir. Ülkelerin şekillerini, aynı yüzölçümüne sahip ideal bir dikdörtgenle karşılaştıran analizine göre Türkiye, dünyanın en dikdörtgene benzeyen ülkeleri arasında 15. sırada yer alır. Listenin başında ise Mısır yer alır.
Benzer şekilde “en yuvarlak ülke” sorusu da incelenmiştir. Bu tür analizlerde ülkelerin şekli, ideal bir daireye ne kadar yaklaştığına göre değerlendirilir. Sonuçlara göre Sierra Leone, dünyanın en yuvarlak ülkesine en yakın şekle sahip olan ülkedir.
Her iki listenin zirvesine bakıldığında, Afrika’nın jeopolitik şekil çeşitliliği açısından oldukça zengin bir kıta olduğu görülür. Ancak her iki sıralamada da en ilginç örnek Vatikan’dır.
Vatikan, yapılan hesaplamalara göre hem dünyanın en yuvarlak ülkeleri arasında dördüncü sırada yer alır hem de en dikdörtgene benzeyen ülkeler arasında ikinci sıradadır
Bunun nedeni ülkenin son derece küçük olmasıdır. Alanı çok sınırlı olduğu için sınırlarının küçük sapmaları bile ölçümlerde büyük farklar yaratmaz. Sonuçta Vatikan’ın şekli hem bir daireye hem de bir dikdörtgene oldukça yakın kabul edilir. Bu durum, kullanılan matematiksel ölçütlerin küçük ölçekli ülkelerde farklı sonuçlar üretebilmesinden kaynaklanır.
Dünyanın En Dikdörtgen Ve Yuvarlak Ülkeleri Nasıl Belirlendi?
David Barry’nin tanımına göre “en uygun dikdörtgenlik”, bir ülkenin aynı alana sahip bir dikdörtgenle ne kadar örtüştüğünü gösteren en yüksek yüzdelik değerdir.
Barry, kullandığı algoritmanın bazı durumlarda yetersiz kalabileceğini de kabul eder. Özellikle karmaşık şekillere sahip ülkelerde, dağınık coğrafyalarda ya da 180° boylamının iki tarafına yayılan ülkelerde sonuçlar yanıltıcı olur.
Örneğin Mısır’ın doğu ve güney sınırları çöl boyunca neredeyse tamamen düzdür. Kuzeydeki Akdeniz kıyısı da büyük ölçüde düz, doğudaki Kızıldeniz kıyısı ise hafif eğimlidir. Bu nedenle Mısır, 1 üzerinden 0,955’lik bir “dikdörtgenlik” puanıyla ilk sırada yer alır.
Vatikan’ın gerçek sınırları ise bu kadar düzgün değildir. Ancak veri setlerinde yeterince ayrıntılı temsil edilmemesi nedeniyle daha “kutumsu” görünür. Bu da onu listede ikinci sıraya taşır.
Bazı ülkeler uzun ve ince bir yapıya sahiptir, bazıları ise daha kompakt ve simetriktir. Kimilerinin sınırları doğal eğriler izler, kimilerinin sınırları ise adeta cetvelle çizilmiş gibidir. Ancak bu şekiller rastgele değildir. Tarih, coğrafya ve siyaset bu sınırları belirler. Savaşlar, nehirler ve sömürge döneminde çizilen hatlar, ülkelerin bugünkü görünümünü şekillendirmiştir. Peki bir ülkenin şeklini matematiksel olarak ölçsek, hangisi en yuvarlak olurdu?
Haritaya baktığınızda Sierra Leone’nin sınırlarının neredeyse kusursuz bir eğri çizdiğini fark edersiniz. Sanki eski bir kahve fincanı haritanın üzerine bastırılmış ve kenarları çizilmiş gibidir. Bunu Mısır’ın sert ve düz sınırlarıyla karşılaştırdığınızda, bu iki ülkenin şekil açısından tamamen farklı olduğunu düşünmek doğaldır.
Ancak ilginç olan şudur. Dünyanın en yuvarlak ülkesi olan Sierra Leone, aynı zamanda en dikdörtgene benzeyen ülkeler arasında da yer alır.
Sonuç Olarak
Bu tür istatistikler tek başına çok büyük bir anlam taşımaz. Yine de bazı çıkarımlar yapmak mümkündür. Daha kompakt, yani hem yuvarlağa hem de kareye yakın şekilli ülkelerde iç bölünmeler genellikle daha azdır ve yönetim daha merkezi olma eğilimi gösterir. Buna karşılık Şili ya da Endonezya gibi uzun ya da parçalı coğrafyaya sahip ülkeler, ulaşım, iletişim ve yönetim açısından daha fazla zorlukla karşılaşır.
Şekilleri ölçme biçimimiz, jeopolitik süreçlere dair bazı ipuçlarını da ortaya çıkarır. Düz çizgilerle belirlenmiş sınırlar, örneğin Mısır’da ve Afrika’daki birçok ülkede görüldüğü gibi, çoğu zaman doğal coğrafi ya da kültürel sınırları değil, sömürge döneminde çizilmiş yapay sınırları yansıtır.
Buna karşılık Norveç ya da Amerika Birleşik Devletleri gibi daha düzensiz sınırlara sahip ülkelerde, coğrafi çeşitlilik ve ekosistem farklılığı daha belirgindir.
Sonuç olarak ülkelerin şekilleri yalnızca geometrik bir özellik değildir. Her biri, yüzyıllar boyunca oluşmuş tarihsel süreçlerin, çatışmaların ve insanın doğayla kurduğu ilişkinin bir yansımasıdır. Bu açıdan bakıldığında, haritalar sadece sınırları değil, aynı zamanda geçmişi de gösterir.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- What Are the World’s Roundest and Most Rectangular Countries?. Yayınlanma tarihi: 30 Haziran 2023. Bağlantı: What Are the World’s Roundest and Most Rectangular Countries?
- These Are The Most Rectangular And Circular Countries In The World. Yayınlanma tarihi: 14 Temmuz 2023. Bağlantı: These Are The Most Rectangular And Circular Countries In The World
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
