
Londra’daki Greenwich Kraliyet Gözlemevi’ni ziyaret edenler, bahçedeki metal çizginin üzerinde durarak bir ayaklarını Doğu Yarımküre’ye, diğerini Batı Yarımküre’ye koyabiliyor. Bu çizgi, 1884 yılında dünyanın başlangıç meridyeni olarak kabul edilen sıfır boylamını gösteriyor.
Ancak bugün aynı noktada bir GPS cihazını açarsanız ilginç bir durumla karşılaşırsınız. Cihaz sıfır boylamını göstermeyecektir. Bunun için yaklaşık 102 metre doğuya yürümeniz gerekir.
Peki, dünyanın başlangıç meridyeni nasıl oldu da yer değiştirdi? Sorunun yanıtı, hem insanların Dünya’yı haritalandırma tarihine hem de modern ölçüm teknolojilerinin gelişimine uzanıyor.
Başlangıç Meridyeni Nedir?
Dünya üzerindeki bir noktanın konumunu belirlemek için enlem ve boylam koordinatlarını kullanıyoruz. Enlem, bir noktanın Ekvator’un ne kadar kuzeyinde veya güneyinde olduğunu gösterir. Boylam ise doğu-batı yönündeki konumunu belirlememizi sağlar.
Enlemler için doğal bir başlangıç noktamız var: Ekvator. Ancak boylamlar için aynı durum geçerli değil. Dünya’nın üzerinde sıfır boylamının nereden geçmesi gerektiğini belirleyen doğal bir çizgi bulunmuyor.
Bu nedenle tarih boyunca farklı uygarlıklar ve haritacılar kendi başlangıç meridyenlerini seçti. Bazıları Paris’i, bazıları Londra’yı, bazıları ise Atlas Okyanusu’ndaki Ferro Adası’nı referans aldı. Osmanlı haritacılığında da Ayasofya’dan geçen meridyen gibi farklı başlangıç noktaları kullanıldı.
Bu çeşitlilik, özellikle denizcilik geliştikçe sorun yaratmaya başladı. Farklı başlangıç meridyenlerini esas alan haritalar arasında dönüşüm yapmak gerekiyordu.

Üstelik 19. yüzyılda demiryollarının ve telgrafın yaygınlaşması, ülkelerin saatlerini de daha uyumlu hâle getirmesini zorunlu kıldı. Artık yalnızca doğru haritalara değil, ortak bir coğrafi ve zamansal referans sistemine de ihtiyaç vardı.
Greenwich Neden Başlangıç Meridyeni Seçildi?
Bu sorunun yanıtını anlamak için 17. yüzyıla dönmemiz gerekiyor. İngiltere Kralı II. Charles, 1675 yılında Greenwich Kraliyet Gözlemevi’nin kurulmasını sağladı. Gözlemevinin temel amaçlarından biri, denizcilerin açık denizde boylamlarını daha doğru belirlemelerine yardımcı olmaktı.
Enlemi belirlemek görece kolaydı. Ancak boylamı hesaplamak için çok daha hassas astronomik gözlemlere veya güvenilir saatlere ihtiyaç duyuyorlardı.
Greenwich’teki astronomlar bu soruna çözüm bulmak amacıyla yıldızların konumlarını kaydetti ve ayrıntılı astronomik tablolar hazırladı. Zamanla İngiliz denizciler ve haritacılar Greenwich meridyenini temel alan hesaplamaları yaygın biçimde kullanmaya başladı. 19. yüzyıla gelindiğinde Greenwich, uluslararası denizcilikte önemli bir referans noktası hâline gelmişti.
Ancak dünyanın farklı bölgelerinde hâlâ başka başlangıç meridyenleri kullanılıyordu. Bu sorunu çözmek amacıyla 1884 yılında Washington’da Uluslararası Meridyen Konferansı toplandı.

Konferansa 25 ülkeden 41 temsilci katıldı. Görüşmeler sonucunda delegeler, Greenwich Kraliyet Gözlemevi’ndeki geçiş teleskobundan geçen meridyenin uluslararası başlangıç meridyeni olmasını önerdi. Karar 22 kabul, 1 ret ve 2 çekimser oyla geçti. Greenwich’in seçilmesinde denizcilikteki yaygın kullanımı önemli rol oynadı. Çünkü bu seçim, mevcut denizcilik uygulamalarında daha az değişiklik gerektiriyordu.
Türkiye de 26 Aralık 1925 tarihinde kabul ettiği 697 sayılı kanunla uluslararası saat sistemine geçişi düzenledi. Kanun, Greenwich’in 30 derece doğusundan geçen meridyeni Türkiye’nin ortak saat hesabı için esas aldı.
Greenwich Başlangıç Meridyeni Gerçekten Yer Değiştirdi mi?
Bugün Greenwich Kraliyet Gözlemevi’nin bahçesinde gördüğümüz tarihî meridyen çizgisi, astronom George Biddell Airy’nin 1850 yılında tasarladığı geçiş teleskobunun konumuna dayanıyor. Gözlemevi bu teleskobu 1851 yılında kullanmaya başladı.

1884 konferansı da başlangıç meridyenini belirlerken bu aleti referans aldı. Ancak modern uydu sistemlerinin kullandığı sıfır boylamı, tarihî çizginin yaklaşık 102 metre doğusundan geçiyor. Bu farkın nedenini anlamak için 19. yüzyıl astronomlarının konumları nasıl belirlediğine bakmamız gerekiyor.
O dönemde astronomlar, gözlem aletlerini yerel düşey doğrultuya göre hizalıyordu. Bu doğrultuyu belirlemek için yerçekiminden yararlanıyorlardı. Örneğin bir çekülün gösterdiği yönü temel alıyor, teleskoplarını buna göre ayarlıyorlardı.
Ancak Dünya’nın kütlesi her yerde eşit dağılmadığı için yerçekimi, her noktada tam olarak Dünya’nın geometrik merkezine doğru yönelmez. Bu nedenle çekülün gösterdiği düşey doğrultu ile matematiksel olarak tanımladığımız düşey arasında küçük farklar oluşur.
Günümüzde GPS ve diğer uydu sistemleri ise Dünya’nın kütle merkezini esas alan küresel bir koordinat sistemi kullanıyor. Bu sistem, Dünya’nın şeklini bir referans elipsoidiyle temsil ediyor ve konumları buna göre hesaplıyor.
İşte Greenwich’teki yaklaşık 102 metrelik farkın nedeni bu iki ölçüm yaklaşımı arasındaki ayrımdır. Stephen Malys ve çalışma arkadaşları, 2015 yılında Journal of Geodesy dergisinde yayımladıkları araştırmada bu durumu ayrıntılı biçimde açıkladı.
Dolayısıyla tarihî Greenwich meridyeni gerçekte yer değiştirmedi. Astronomların 19. yüzyılda kullandığı yerel düşey doğrultusu ile modern uydu sistemlerinin esas aldığı geometrik referans birbirinden farklı olduğu için iki ayrı sıfır boylamı ortaya çıktı.
Sonucunda başlangıç meridyeninin nereden geçeceğini doğa belirlemiyor. İnsanlar, konumları ortak bir sistemle ifade edebilmek için bir referans noktası seçiyor.
Bu nedenle Greenwich’teki tarihî çizgi yanlış yerde değil. Yalnızca farklı bir ölçüm geleneğini temsil ediyor. Aralarındaki 102 metrelik mesafe de Dünya’nın değil, onu ölçme biçimimizin değiştiğini gösteriyor.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Malys, S., Seago, J.H., Pavlis, N.K. et al. Why the Greenwich meridian moved. J Geod 89, 1263–1272 (2015). https://doi.org/10.1007/s00190-015-0844-y
- Here’s why the Greenwich Prime Meridian is actually in the wrong place. Yayınlanma tarihi: 20 Ağustos 2015. Kaynak site: Conversation. Bağlantı: Bağlantı: Here’s why the Greenwich Prime Meridian is actually in the wrong plac/
Matematiksel






