
Ne kadar yükseğe zıplarsanız zıplayın, sonunda yeniden yere düşersiniz. Bir topu yukarı fırlattığınızda da aynı şey olur: Top yükselirken yavaşlar, bir noktada durur ve ardından Dünya’ya geri dönmeye başlar. Bunun nedeni Dünya’nın kütleçekimidir.
Peki topu yeterince hızlı fırlatabilseydik ne olurdu? Hızını giderek artırdığımızı düşünelim. Top her seferinde biraz daha yükseğe çıkar. Öyle bir hıza ulaşır ki Dünya’nın kütleçekimi onu yavaşlatmaya devam etmesine rağmen artık geri döndüremez. İşte bir cismin, ek bir itkiye ihtiyaç duymadan bir gökcisminin kütleçekiminden kurtulmasını sağlayan bu minimum başlangıç hızına kaçış hızı denir.
Kaçış Hızı Neye Bağlıdır?
Bir topu yukarı doğru fırlattığınızda üzerine aşağı yönlü bir kütleçekim kuvveti etki eder. Dünya yüzeyine yakın bölgelerde bu kuvveti F=mg şeklinde yazarız. Burada (m) cismin kütlesini, (g) ise Dünya yüzeyindeki kütleçekim ivmesini gösterir. Ancak bu ifade yalnızca Dünya yüzeyine yakın bölgelerde kullanışlı bir yaklaşımdır.
Bir cisim Dünya’dan çok uzaklaştığında (g) artık sabit kabul edilemez. Bu nedenle asıl kullanmamız gereken ifade Newton’un evrensel kütleçekim yasasıdır:

Burada (G) evrensel kütleçekim sabiti, (M) Dünya’nın kütlesi, (m) kaçmaya çalışan cismin kütlesi ve (r) cismin Dünya’nın merkezine olan uzaklığıdır.
Bu formül önemli bir şeyi gösterir: Bir cisim Dünya’dan uzaklaştıkça üzerine etki eden kütleçekim kuvveti azalır. Dolayısıyla bir cisim yeterince büyük bir başlangıç hızına sahipse, Dünya onu sürekli yavaşlatsa bile cisim çok uzaklara ulaşabilir. Uzaklık arttıkça Dünya’nın çekimi de zayıflar ve sonunda cisim geri dönmeyecek biçimde uzaklaşabilir.
Kaçış Hızı Nasıl Hesaplanır?
Kaçış hızını anlamanın en kolay yolu kuvvetlerden çok enerjiye bakmaktır. Dünya yüzeyinden fırlatılan bir cismin başlangıçta kinetik enerjisi vardır:

Aynı cismin Dünya’nın kütleçekim alanındaki potansiyel enerjisi ise aşağıdaki gibidir. Buradaki eksi işareti önemlidir. Potansiyel enerjiyi, Dünya’dan sonsuz uzaklıktaki değeri sıfır kabul ederek tanımlarız. Dünya’ya bağlı bir cismin kütleçekim potansiyel enerjisi bu nedenle negatiftir.

Bir cismin Dünya’dan ancak kaçabildiği sınır durumu düşünelim. Cisim Dünya yüzeyinden belirli bir hızla yola çıksın ve sonsuz uzaklığa ulaştığında hızı tam olarak sıfıra yaklaşsın. Başka bir deyişle cisim geri dönmesin, ancak fazladan kinetik enerjisi de kalmasın.

Enerjinin korunumu gereği başlangıçtaki toplam enerji ile sonsuz uzaktaki toplam enerji aynı olmalıdır. Sonsuz uzakta hem potansiyel enerjiyi hem de cismin son hızını sıfır kabul ettiğimiz için toplam enerji de sıfırdır. Bu koşuldan, kaçış hızını veren yukarıdaki ifade elde edilir.
Burada R, Dünya’nın yarıçapını gösterir. Formülde kaçmaya çalışan cismin kendi kütlesinin yer almaması dikkat çekicidir; çünkü m terimi sadeleşir. Bu nedenle hava direnci ve diğer etkiler göz ardı edildiğinde kaçış hızı cismin kütlesine bağlı değildir. Bir taşın, bir otomobilin ya da bir uzay aracının Dünya yüzeyindeki teorik kaçış hızı aynıdır.
Dünya’nın kütlesi ve yarıçapı bu formülde yerine konduğunda vₖ ≈ 11,2 km/s bulunur. Bu da yaklaşık 40.300 km/saat demektir.

Roketler Gerçekte Dünya’dan Nasıl Kaçar?
11,2 km/s, Dünya yüzeyinde bulunan ve ilk hızını aldıktan sonra motor kullanmadan hareket edecek ideal bir cismin ihtiyaç duyduğu minimum hızdır. Roketler böyle çalışmaz. Motorları kalkıştan sonra da itki üretmeye devam eder. Yani gerekli enerjiyi tek seferde değil, uçuş boyunca kazanırlar.
Üstelik gerçek bir roket yalnızca kütleçekimine karşı mücadele etmez. Atmosferik sürtünme ve uçuş sırasında kütleçekimine karşı harcanan enerji de hesaba katılmalıdır. Bu nedenle uzay görevlerinde mühendisler yalnızca “kaçış hızı”ndan değil, aracın gerçekleştirmesi gereken toplam delta-v değerinden söz ederler.
Kaçış hızı yine de son derece önemli bir kavramdır. Çünkü bize bir gezegenin, yıldızın ya da başka bir gökcisminin kütleçekim alanından kurtulmanın ne kadar zor olduğunu tek bir sayı ile anlatır.
Daha büyük kütle ve daha küçük yarıçap, daha yüksek bir kaçış hızı anlamına gelir. Bu ilişki, bizi kara deliklere kadar götüren önemli bir fikrin temelini oluşturur. Bir gökcismi yeterince yoğunlaşırsa, yüzeyindeki kaçış hızı ışık hızına yaklaşabilir. Newton mekaniği kara delikleri açıklamak için yeterli değildir; ancak bu basit ilişki, neden kara deliklerden ışığın bile kaçamadığını sezgisel olarak anlamamıza yardımcı olur.
Okuma Önerisi: Nükleer Atıkları Neden Güneş’e Atmıyoruz?
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- You Can Play With Escape Velocity—Without Leaving the Planet. Yayınlanma tarihi: 22 Mart 2019. Bağlantı: You Can Play With Escape Velocity—Without Leaving the Planet./
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel






