Tarih

İki Nobel Ödülü Kazanan Beş Bilim İnsanı Ve Onları Farklı Kılan Şeyler

Nobel Ödülü kazanmak bilim dünyasının en büyük başarılarından biri. Ancak beş bilim insanı bu başarıyı iki kez tekrarladı. Peki, onları ikinci kez Nobel Ödülü'ne götüren keşifler nelerdi?

Nobel Ödülü, bilim dünyasının en prestijli ödüllerinden biridir. Ancak bazı bilim insanları, tek bir büyük keşifle yetinmeyip farklı dönemlerde gerçekleştirdikleri çalışmalarla ikinci kez Nobel Ödülü kazanmayı başardı. Bugüne kadar yalnızca beş kişi bu başarıya ulaştı.

Bu bilim insanlarının ortak özelliği yalnızca iki ödül kazanmaları değil, araştırmalarıyla farklı alanlarda kalıcı izler bırakmalarıdır. Peki, iki Nobel Ödülü kazanan bu beş isim hangi çalışmalarıyla bilim tarihine geçti?

1. Marie Curie – Fizik (1903) ve Kimya (1911)

Marie Curie (1867–1934), Nobel Ödülü kazanan ilk kadın ve iki Nobel Ödülü alan ilk insandır. Üstelik fizik ve kimya olmak üzere iki farklı bilim dalında bu başarıya ulaşmıştır.

Polonya’da doğan Curie, kadınların yükseköğrenim görmesinin önündeki engeller nedeniyle eğitimini sürdürmek için Paris’e gitti. Burada Pierre Curie ile tanıştı ve birlikte radyoaktivite üzerine araştırmalar yapmaya başladı.

1898 yılında Curie çifti, polonyum ve radyum adlı iki yeni elementin varlığını ortaya koydu. Bu çalışmalar, atomun yapısına ilişkin bilimsel anlayışın değişmesine önemli katkı sağladı.

Marie Curie
Marie Skłodowska Curie özellikle radyoaktivite üzerine yaptığı çığır açıcı çalışmalarıyla tanınır.

Marie Curie, 1903 yılında radyoaktivite üzerine araştırmaları nedeniyle Pierre Curie ve Henri Becquerel ile birlikte Nobel Fizik Ödülü’nü kazandı. Böylece Nobel tarihinde ödül alan ilk kadın oldu.

1911 yılında ise radyum ve polonyumun keşfi, radyumun ayrıştırılması ve özelliklerinin incelenmesi nedeniyle Nobel Kimya Ödülü’nü aldı.

Curie’nin başarıları, dönemin kadın bilim insanlarının karşılaştığı engeller düşünüldüğünde daha da dikkat çekicidir. Sınırlı laboratuvar olanaklarına ve bilim dünyasındaki ayrımcılığa rağmen çalışmalarını sürdürdü. Araştırmaları, nükleer fizik ve radyokimyanın gelişmesine önemli katkılarda bulundu.

2. Frederick Sanger – Kimya (1958 ve 1980)

İngiliz biyokimyacı Frederick Sanger (1918–2013), Nobel Kimya Ödülü’nü iki kez kazanan bilim insanlarından biridir. Her iki ödülünü de yaşamın temel moleküllerinin yapısını anlamamızı sağlayan çalışmalarıyla aldı.

İki Nobel Ödülü Kazanan Beş Bilim İnsanı Ve Onları Farklı Kılan Şeyler
Frederick Sanger. İngiliz biyokimyacı olup, iki kez Nobel Kimya Ödülü alan ender bilim insanlarındandır.

Sanger, 1940’lı ve 1950’li yıllarda insülin hormonunun yapısını araştırdı. O dönemde bilim insanları proteinlerin amino asitlerden oluştuğunu biliyordu. Ancak bu amino asitlerin proteinlerde belirli bir sırayla dizilip dizilmediği henüz açıklığa kavuşmamıştı.

Sanger, insülindeki amino asitlerin dizilişini belirleyerek proteinlerin kendilerine özgü, kesin bir amino asit dizisine sahip olduğunu gösterdi. Bu başarısı ona 1958 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandırdı.

Ancak Sanger araştırmalarını burada bırakmadı. Sonraki yıllarda DNA’nın nükleotid dizilimini belirlemek için yeni bir yöntem geliştirdi.

Bugün Sanger dizileme yöntemi olarak bilinen teknik, araştırmacıların DNA’daki genetik bilgiyi okuyabilmesini sağladı. Bu yöntem, genetik araştırmaların ve daha sonra gerçekleştirilen büyük genom projelerinin temel araçlarından biri oldu.

Sanger, DNA dizileme çalışmalarından dolayı 1980 yılında Walter Gilbert ile birlikte ikinci Nobel Kimya Ödülü’nü paylaştı. Böylece hem proteinlerin hem de DNA’nın temel dizilerini çözümlemeye yönelik yöntemler geliştirerek moleküler biyolojinin ilerlemesine katkı sağladı.

3. Linus Pauling – Kimya (1954) ve Barış (1962)

Amerikalı kimyager Linus Pauling (1901–1994), iki Nobel Ödülü’nü de kimseyle paylaşmadan kazanan tek kişidir. Üstelik bu ödülleri birbirinden oldukça farklı alanlardaki çalışmalarıyla elde etti.

İki Nobel Ödülü Kazanan Beş Bilim İnsanı Ve Onları Farklı Kılan Şeyler
Linus Pauling, 20. yüzyılın en önemli kimyagerlerinden ve bilim insanlarından biridir.

Pauling, kuantum mekaniğinden yararlanarak atomların nasıl kimyasal bağlar oluşturduğunu araştırdı. Ayrıca Robert Corey ve Herman Branson ile birlikte proteinlerin üç boyutlu yapısını açıklayan alfa sarmal modelini geliştirdi. Kimyasal bağların doğası ve karmaşık moleküllerin yapıları üzerine çalışmaları, ona 1954 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandırdı.

Ancak Pauling, bilimsel araştırmaları kadar nükleer silahlara karşı yürüttüğü mücadeleyle de tanındı. İkinci Dünya Savaşı’nın ardından nükleer denemelerin insan sağlığına ve çevreye verdiği zararlara dikkat çekmeye başladı. Eşi Ava Helen Pauling ile birlikte nükleer silah denemelerinin durdurulması için kampanyalar düzenledi ve uluslararası kamuoyunu harekete geçirmeye çalıştı.

Bu çabaları sonucunda 1962 Nobel Barış Ödülü’nü kazandı. Böylece Pauling, hem bilimsel keşifleri hem de barış için yürüttüğü mücadele nedeniyle Nobel Ödülü alan ender isimlerden biri olarak tarihe geçti.

4. John Bardeen – Fizik (1956 ve 1972)

Amerikalı fizikçi John Bardeen (1908–1991), Nobel Fizik Ödülü’nü iki kez kazanan tek kişidir. Üstelik iki ödülünü de modern teknolojinin gelişiminde büyük rol oynayan çalışmalarına borçludur.

John Bardeen, fizik alanındaki başarılarıyla iki kez Nobel Fizik Ödülü kazanmış tek kişidir.

Bardeen, 1947 yılında Bell Laboratuvarlarında William Shockley ve Walter Brattain ile birlikte transistörün geliştirilmesinde görev aldı.

Transistörler, elektrik sinyallerini yükseltebilen veya anahtarlayabilen yarı iletken devre elemanlarıdır. Elektronik cihazlarda kullanılan büyük ve enerji tüketimi yüksek vakum tüplerinin yerini almaları, bilgisayarların ve diğer elektronik aygıtların küçülmesini sağladı. Bardeen, Shockley ve Brattain bu başarıları nedeniyle 1956 Nobel Fizik Ödülü’nü paylaştı.

Ancak Bardeen’in çalışmaları elektronikle sınırlı kalmadı. Leon Cooper ve Robert Schrieffer ile birlikte süperiletkenliğin mikroskobik açıklamasını geliştirdi.

1957 yılında ortaya koydukları BCS kuramı, bazı malzemelerin yeterince düşük sıcaklıklarda neden elektrik direncini kaybettiğini açıkladı. Kuram, elektronların kristal örgüyle etkileşmeleri sonucunda Cooper çiftleri oluşturabildiğini gösterdi.

Bu çalışma, Bardeen’e 1972 yılında ikinci Nobel Fizik Ödülü’nü kazandırdı. Böylece Bardeen, hem transistörün geliştirilmesine hem de süperiletkenliğin anlaşılmasına yaptığı katkılarla fizik tarihinde benzersiz bir yer edindi.

5. K. Barry Sharpless – Kimya (2001 ve 2022)

Amerikalı kimyager K. Barry Sharpless (1941–), Nobel Kimya Ödülü’nü iki kez kazanan bilim insanlarından biridir. Her iki ödülünü de kimyasal tepkimeleri daha seçici, verimli ve güvenilir hâle getiren çalışmalarıyla aldı.

Sharpless, özellikle moleküllerin üç boyutlu yapısıyla ilgilendi. Bazı moleküller, birbirlerinin ayna görüntüsü olan ancak üst üste tam olarak çakışmayan iki farklı biçimde bulunur. Kimyacılar bu özelliğe kiralite adını verir. Bu ayrım özellikle ilaç üretiminde önemlidir. Çünkü aynı molekülün iki farklı biçimi, vücutta farklı biyolojik etkiler gösterebilir.

Karl Barry Sharpless

Sharpless, istenen üç boyutlu yapıya sahip molekülleri seçici biçimde üretmeyi sağlayan katalitik yükseltgenme yöntemleri geliştirdi. Bu çalışmaları ona 2001 Nobel Kimya Ödülü’nün yarısını kazandırdı.

Ancak Sharpless araştırmalarını burada bırakmadı. Daha sonra karmaşık molekülleri daha basit ve güvenilir yöntemlerle oluşturmayı amaçlayan klik kimyası yaklaşımının geliştirilmesine öncülük etti.

Klik kimyası, küçük moleküler yapı taşlarını yüksek verimle ve mümkün olduğunca az yan ürün oluşturarak birleştirmeye dayanır. Bu yaklaşım, ilaç geliştirme çalışmalarından yeni malzemelerin üretimine kadar birçok alanda araştırmacıların işini kolaylaştırdı.

Sharpless, klik kimyasının geliştirilmesine yaptığı katkılar nedeniyle 2022 Nobel Kimya Ödülü’nü Carolyn Bertozzi ve Morten Meldal ile paylaştı. Böylece 21 yıl arayla iki kez Nobel Kimya Ödülü kazanan bilim insanları arasına girdi.


Kaynaklar ve ileri okumalar

The five scholars who won two Nobel prizes – and what sets them apart. Yayınlanma tarihi: 9 Ağustos 2024. Kaynak site: Conversation. Bağlantı: The five scholars who won two Nobel prizes – and what sets them apart

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.