Tarih

Nobel Matematik Ödülü Neden Verilmiyor?

Fizik, kimya ve tıp alanlarında Nobel Ödülü verilirken matematik neden bu listenin dışında kaldı?

Nobel Ödülleri, bilim dünyasının en prestijli ödülleri arasında yer alıyor. Her yıl fizik, kimya, fizyoloji veya tıp, edebiyat ve barış alanlarındaki önemli başarıları ödüllendiriyor. Ancak matematik gibi bilimin temelini oluşturan bir alanın bu listede bulunmaması uzun zamandır merak uyandırıyor.

Üstelik matematik, fizik ve kimyadan ekonomiye kadar birçok bilim dalının gelişmesinde belirleyici bir rol oynuyor. Peki, neden Nobel Matematik Ödülü yok? Alfred Nobel matematiği önemsiz mi görüyordu, yoksa bu kararın arkasında kişisel bir anlaşmazlık mı vardı?

Neden Nobel Matematik Ödülü Yok?

İsveçli kimyager, mühendis ve mucit Alfred Nobel (1833–1896), özellikle dinamiti geliştirmesiyle tanınıyor. Yaşamı boyunca patlayıcılar ve kimyasal maddeler üzerine çalışmalar yürüttü, çok sayıda patent aldı ve önemli bir servet kazandı.

Alfred Nobel’in vasiyetinin bir kopyası

Nobel, 27 Kasım 1895’te imzaladığı vasiyetinde servetinin büyük bölümünü insanlığa yarar sağlayan çalışmaları ödüllendirmek için ayırdı. Fizik, kimya, fizyoloji veya tıp, edebiyat ve barış olmak üzere beş ödül kategorisi belirledi.

Ancak Nobel, vasiyetinde matematikten söz etmedi. Üstelik neden böyle bir karar verdiğine ilişkin herhangi bir açıklama da bırakmadı.

Soldan sağa: Alfred Nobel, Sofie Hess, Gösta Mittag-Leffler.

Bu belirsizlik zamanla çeşitli söylentilerin doğmasına neden oldu. Bunların en ünlüsüne göre Nobel, İsveçli matematikçi Gösta Mittag-Leffler’den (1846–1927) hoşlanmıyordu. Hatta efsanenin bazı anlatımlarında, Nobel’in romantik ilişki yaşadığı bir kadının Mittag-Leffler ile yakınlaştığı ve Nobel’in bu nedenle matematiği ödüller arasına almadığı ileri sürülür.

Ancak bu hikâyeyi destekleyen güvenilir tarihsel kanıtlar bulunmuyor. Nobel hiç evlenmedi ve Mittag-Leffler ile arasında böyle bir aşk rekabeti yaşandığını gösteren bir belge ortaya çıkmadı. İki isim arasındaki olası kişisel anlaşmazlıklar da matematiğin ödüllerden çıkarıldığını kanıtlamıyor.

Bir başka açıklamaya göre Nobel, matematiği doğrudan uygulamalı sonuçlar üretmeyen bir alan olarak görüyordu. Ancak onun matematik hakkında böyle düşündüğünü doğrulayan kesin bir belge de bulunmuyor.

Daha makul açıklama, Nobel’in ödül kategorilerini kendi ilgi alanlarına ve insanlığa yararlı gördüğü çalışmalara göre seçmiş olmasıdır. Kimya ve fizik, mesleki çalışmalarının merkezindeydi. Edebiyata ilgi duyuyor, barış hareketlerini de destekliyordu.

Yine de bu açıklama Nobel’in matematiği neden seçmediğini kesin olarak ortaya koymuyor. Bugün bildiğimiz tek şey, Nobel’in matematiği vasiyetindeki beş ödül kategorisine dahil etmediği ve bu kararının gerekçesini açıklamadığıdır.

Nobel Ödülleri’ne sonradan yeni bir kategori eklemek mümkün. Aslında 1968 yılında İsveç Merkez Bankası, Alfred Nobel’in anısına ekonomi bilimleri alanında yeni bir ödül oluşturdu. Ancak matematik içinse bugüne kadar benzer bir Nobel Ödülü oluşturulmadı.

Matematiğin Nobel Ödülleri Nelerdir?

Nobel Matematik Ödülü bulunmasa da matematikçilerin başarılarını ödüllendiren çeşitli uluslararası kuruluşlar vardır. Bunların arasında Fields Madalyası ve Abel Ödülü en prestijli ödüller olarak kabul edilir.

Fields Madalyası, Kanadalı matematikçi John Charles Fields’in girişimleriyle oluşturuldu ve ilk kez 1936 yılında verildi. Uluslararası Matematik Birliği, bu ödülü dört yılda bir düzenlenen Uluslararası Matematikçiler Kongresi’nde başarılı matematikçilere sunar.

fields madalyası
Fields Madalyası: Ön yüzünde Arşimet’in sağa dönük portresi ve Latince “TRANSIRE SUUM PECTUS MUNDOQUE POTIRI” ifadesi yer alır. Bu söz, “Kendi sınırlarını aş ve dünyayı kavra” anlamına gelir. Madalyanın arka yüzünde ise Arşimet’in küre ve silindir üzerine yaptığı matematiksel çalışmayı simgeleyen bir tasarım bulunur.

Fields Madalyası’nı Nobel Ödülü’nden ayıran en önemli özelliklerden biri yaş sınırıdır. Adayların 40. yaş gününün, ödülün verildiği yılın 1 Ocak tarihinden önce gerçekleşmemiş olması gerekir. Bu koşul nedeniyle ödül, kariyerlerinin erken dönemlerinde önemli başarılar elde eden matematikçilere odaklanır.

Abel Ödülü ise herhangi bir yaş sınırı olmadan matematiğe olağanüstü katkılarda bulunan bilim insanlarını onurlandırır. Norveç hükümeti, matematikçi Niels Henrik Abel’in doğumunun 200. yılı dolayısıyla ödülü 2002 yılında oluşturdu. İlk Abel Ödülü’nü 2003 yılında Fransız matematikçi Jean-Pierre Serre kazandı.

Norveç Bilim ve Edebiyat Akademisi, Abel Ödülü’nü her yıl verir. Fields Madalyası’ndan farklı olarak bu ödül, matematikçilerin uzun yıllara yayılan çalışmalarını ve matematiğe yaptıkları kalıcı katkıları da değerlendirir. Bu nedenle bilim dünyasında Abel Ödülü’nü sıklıkla matematiğin Nobel Ödülü olarak tanımlarlar.

Matematik alanındaki bir diğer önemli ödül Shaw Ödülü‘dür. Hong Kong merkezli Shaw Ödülü Vakfı, 2004 yılından bu yana astronomi, yaşam bilimleri ve tıp ile matematik bilimleri alanlarında önemli başarıları ödüllendirir.

Dolayısıyla Nobel Matematik Ödülü’nün bulunmaması, matematikteki büyük başarıların ödülsüz kaldığı anlamına gelmez.

Nobel Ödülleri’nin tarihinde ise başka dikkat çekici başarılar da var. Bunların en ilginç örneklerini İki Nobel Ödülü Kazanan 5 Bilim İnsanı başlıklı yazımızda okuyabilirsiniz.


Kaynaklar ve İleri okumalar:

  • No Nobel Prize for Math; yayınlanma tarihi: 4 Ekim 2013; Kaynak site: Snopes. Bağlantı: No Nobel Prize for Math;
  • Barany, M.J.. (2015). The myth and the medal. 62. 15-20. 10.1090/noti1195.

Size Bir Mesajımız Var!

Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.