
Bilim tarihinde bazı keşifler, tek bir parlak düşüncenin ürünüymüş gibi anlatılır. Newton’un düşen elmayı görmesi veya Arşimet’in banyoda suyun yükseldiğini fark etmesi, bunun en ünlü örnekleridir. Bu tür ani kavrayışlara genellikle “Evreka anı” adını veririz.
Evreka sözcüğü, Antik Yunancadaki “Buldum!” anlamına gelen heúrēka ifadesinden gelir. Sözcüğün bilim tarihindeki ününü ise MÖ 3. yüzyılda Siraküza’da yaşayan matematikçi Arşimet’e borçluyuz.
Anlatılanlara göre Arşimet, uzun süredir çözmeye çalıştığı bir problemi banyo yaparken çözdü. Heyecanla küvetten çıktı ve Siraküza sokaklarında “Evreka! Evreka!” diye bağırarak koşmaya başladı. Ancak bu hikâyenin ardında hem ilginç bir matematik problemi hem de tarihsel bir belirsizlik bulunuyor.
Arşimet’in Evreka Anı Nasıl Gerçekleşti?
Bu ünlü hikâyenin bilinen en eski yazılı kaynağı, Romalı mimar Vitruvius’un MÖ 1. yüzyılda kaleme aldığı De Architectura adlı eseridir. Vitruvius, Arşimet’in yaşadığı dönemden yaklaşık iki yüzyıl sonra bu olayı aktarmıştır.
Anlatıya göre Siraküza Kralı II. Hieron, bir tapınağa adamak üzere saf altından bir taç yaptırmak ister. Bunun için kuyumcuya belirli miktarda altın verir. Kuyumcu tacı tamamladığında ağırlığı verilen altının ağırlığıyla aynıdır. Ancak kral, kuyumcunun altının bir bölümünü çalıp yerine gümüş karıştırdığından şüphelenir. Tacın saflığını ona zarar vermeden belirleme görevini de Arşimet’e verir.
Arşimet uzun süre bu problem üzerinde düşünür. Bir gün banyo yapmak için su dolu bir küvete girdiğinde, vücudu suya battıkça su seviyesinin yükseldiğini ve suyun bir bölümünün taştığını fark eder. Bu gözlem ona tacın hacmini belirlemenin bir yolunu gösterir.
Vitruvius’un anlatısına göre Arşimet, çözümü bulmanın heyecanıyla giyinmeyi unutur ve Siraküza sokaklarında “Evreka! Evreka!” diye bağırarak koşmaya başlar. Peki suyun taşması, altın bir tacın saflığını belirlemeye nasıl yardımcı olacaktı?
Arşimet Altın Tacın Saf Olmadığını Nasıl Anladı?
Arşimet’in çözmeye çalıştığı problemin temelinde maddelerin yoğunlukları arasındaki fark vardı. Yoğunluk, bir maddenin birim hacimdeki kütlesini ifade eder. Örneğin altının yoğunluğu yaklaşık 19,3 g/cm³, gümüşün yoğunluğu ise 10,5 g/cm³ değerindedir. Bu nedenle aynı kütledeki altın, gümüşten daha az yer kaplar.
Bir kilogram saf altının hacmi yaklaşık 52 cm³ iken aynı kütledeki gümüşün hacmi yaklaşık 95 cm³ olur. Dolayısıyla kuyumcu altının bir bölümünü gümüşle değiştirmişse tacın toplam kütlesi aynı kalsa bile hacmi artacaktır.
Arşimet’in yapması gereken, tacın hacmini aynı kütledeki saf altının hacmiyle karşılaştırmaktı. Ancak tacın düzensiz biçimi, hacmini doğrudan hesaplamayı zorlaştırıyordu.
Vitruvius’un anlatısına göre Arşimet, bu sorunu suyun yer değiştirmesinden yararlanarak çözdü. Ağzına kadar suyla doldurduğu bir kaba önce taçla aynı kütledeki saf altını batırdı ve taşan su miktarını ölçtü. Ardından aynı işlemi taçla tekrarladı.
Bir cisim tamamen suya battığında kendi hacmi kadar suyun yerini değiştirir. Bu nedenle daha büyük hacimli bir cisim daha fazla su taşırır. Anlatıya göre taç, aynı kütledeki saf altından daha fazla su taşırdı. Arşimet böylece tacın saf altından yapılmadığı sonucuna ulaştı.
Evreka Hikâyesi Gerçekten Yaşandı mı?
Arşimet’in ünlü Evreka hikâyesini doğrulayan çağdaş bir belge bulunmuyor. Olayı aktaran Vitruvius, Arşimet’ten yaklaşık iki yüzyıl sonra yaşadı.
Üstelik anlatılan yöntemin önemli bir sorunu var. Tacın içindeki gümüş miktarı azsa hacim farkını taşan suyla hassas biçimde ölçmek oldukça güçtür. Galileo Galilei de bu soruna dikkat çekti. La Bilancetta adlı çalışmasında, Arşimet’in hidrostatik tartım yönteminden yararlanmış olabileceğini öne sürdü.
Bu yöntemde cisim önce havada, ardından suyun içinde tartılır. İki ölçüm arasındaki fark, cismin yer değiştirdiği suyun ağırlığına eşittir. Bu ilişki Arşimet’in kaldırma kuvveti ilkesinin temelini oluşturur ve cismin yoğunluğunu daha hassas biçimde belirlemeyi sağlar.
Arşimet’in kaldırma kuvveti üzerine çalıştığını biliyoruz. Ancak bu keşfi gerçekten banyoda yapıp yapmadığını bilmiyoruz.
Bilim tarihinde bazı keşifler ani bir aydınlanma anıyla ilişkilendirilir. Ancak bu tür anlar genellikle uzun bir düşünme ve araştırma sürecinin ardından gelir. Bir problemi çözmek için uğraşan kişi, bazen beklenmedik bir gözlem sayesinde daha önce fark etmediği bağlantıyı kurar.
Arşimet’in hikâyesi de bu durumu anlatır. Önemli olan, küvette suyun yükseldiğini fark etmesi değil, bu sıradan gözlemle çözmeye çalıştığı problem arasında ilişki kurmasıdır.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Sometimes, a Scientific “Eureka!” Moment Really Does Change the World. Yayınlanma tarihi: 6 Mart 2018. Kaynak site: Smithsonian. Magazine. Bağlantı: Sometimes, a Scientific “Eureka!” Moment Really Does Change the World
- Eureka! The Archimedes Principle. Yayınlanma tarihi: 26 Nisan 2017. Bağlantı: Eureka! The Archimedes Principle
Matematiksel



