Bugünkü çiftlik tavukları eskiden çok daha büyük ve çok daha hızlı büyüyor. Bunun temel nedeni hormonlar ya da ilaçlar değil; genetik seçilim, endüstriyel üretim ve pazar talebi.
1950’lerde ya da 60’larda doğduysanız, geçmişte yediğiniz tavuklarla bugün sofranıza gelenleri karşılaştırdığınızda büyük bir fark görebilirsiniz. Eskinin tavukları daha küçük, daha hafif ve daha hareketliydi.
Fakat II. Dünya Savaşı’ndan sonra tavuk etine olan talep hızla arttı. Bunun sonucunda tavuk yetiştiriciliği, küçük aile işletmelerinden dev endüstriyel üretim sistemlerine dönüştü. Ortaya çıkan sonuç ise oldukça çarpıcıydı: Tavuklar olağanüstü biçimde büyüdü.
1940’larda bir etlik tavuğun ağırlığı 1 kilogramın altındayken, 2000’li yılların ortalarında yaklaşık 4 kilograma ulaştı. Üstelik değişen tek şey ağırlıkları değildi. Karın yağ oranları azaldı, kas kütleleri ise önemli ölçüde arttı.
Ayrıca tavuklar, yarım yüzyıl öncesine göre yaklaşık üç kat daha hızlı büyümeye başladı. Ancak birçok kişinin düşündüğünün aksine, bu büyük değişimin nedeni hormonlar ya da ilaçlar değil. Tavukların bugünkü boyutlarına ulaşmasının arkasındaki temel etkenler, genetik seçilim ve piyasa dinamikleri oldu.
Tavuklar Zaman İçinde Nasıl Değişti?
Aslında tavuklar, insanlık tarihinin büyük bölümünde ekonomik açıdan çok önemli hayvanlar değildi. Atlar ve öküzler tarım ile taşımacılıkta kullanılıyor, domuz ve sığırlar ise temel besin kaynağı olarak öne çıkıyordu. Tavukların büyük dönüşümü ancak 20. yüzyılda başladı.
Modern tavukların atası, “kırmızı orman tavuğu” olarak bilinen Gallus gallus adlı yabani kuş türüydü. İlk evcilleştirilmiş tavukların yaklaşık 7 ila 8 bin yıl önce Çin, Güneydoğu Asya ve Hindistan’da ortaya çıktığı düşünülüyor.
Genom araştırmaları, insanların binlerce yıl boyunca belirli özellikleri seçerek tavukları değiştirdiğini gösterdi. Özellikle daha hızlı büyüyen, daha fazla kas geliştiren ve yıl boyunca üreyebilen tavuklar tercih edildi. Araştırmacılar ayrıca TSHR adlı bir genin işlevsiz hâle gelmesinin, tavukların mevsimden bağımsız şekilde sürekli yumurtlayabilmesini sağladığını ortaya koydu.
Özellikle 1940’lardan sonra tavuk etine olan talebin patlamasıyla birlikte yetiştiriciler, daha iri ve daha verimli tavuklar üretmek için yoğun seçilim programları uygulamaya başladı. Bu süreçte çiftçiler, yüksek miktarda yumurta üreten “layer” tavukları ile daha büyük, daha etli ve hızlı büyüyen “broiler” tavuklarını geliştirmek için yarıştı.
‘Chicken of Tomorrow’ (Yarının Tavuğu) Yarışması
Amerika’nın en büyük market zincirlerinden biri olan A&P ise bu süreçte önemli bir rol oynadı. Şirket, Amerikalıların giderek artan tavuk tüketiminin üretim maliyetlerini yükseltmesinden endişe duyuyordu. Bu nedenle hem markanın tanıtımını yapmak hem de daha verimli tavuklar geliştirmek amacıyla “Chicken of Tomorrow” adlı sıra dışı bir yarışma düzenledi.
Yarışmanın kuralları oldukça basitti: En kısa sürede en iri tavuğu yetiştiren kişi büyük ödülü kazanacaktı. İlginç olan ise lezzetin değerlendirme kriterleri arasında yer almamasıydı.
Yaklaşık 25 eyaletten binlerce yetiştirici, günümüz parasıyla yaklaşık 100 bin dolara denk gelen büyük ödülü kazanabilmek için yarışmaya katıldı. Ancak sonunda iki tür öne çıktı.
Arbor Acres White Rocks adlı beyaz tüylü tavuklar “safkan” kategorisini kazanırken, Virginia’daki Vantress Hatchery tarafından geliştirilen Red Cornish Cross tavukları boyut, genişlik ve ağırlık bakımından rakiplerini geride bıraktı.
Daha sonra bu iki soy birbiriyle çaprazlandı ve ortaya “Arbor Acres” adı verilen devasa bir tavuk türü çıktı. Bu tür, modern etlik tavukların temel standardı hâline geldi ve günümüzde kullanılan birçok hattın temelini oluşturdu.
Bundan sonraki süreçte seçici yetiştirme daha da yoğunlaştı. Çiftçiler her nesilde en iri, en hızlı büyüyen ve en verimli civcivleri seçerek üretime devam etti. Böylece tavuklar nesilden nesile daha büyük, daha ağır ve daha hızlı büyüyen canlılara dönüştü.
Tavuk Boyutu İle İlgili Çarpıcı Bir Araştırma
2014 yılında University of Alberta araştırmacılarından Martin Zuidhof liderliğindeki bir ekip, tavukların yıllar içinde tam olarak ne kadar büyüdüğünü ölçmek için dikkat çekici bir çalışma yürüttü.
Araştırmacılar üç farklı tavuk türünü karşılaştırdı. Bunlardan ilki 1957’den beri genetik olarak değiştirilmemiş bir türdü. İkincisi 1978’den beri değiştirilmemişti. Üçüncüsü ise günümüzde yaygın olarak kullanılan modern Ross 308 tavuğuydu.
Bilim insanları, her üç gruptaki tavukları da civcivlik dönemlerinden itibaren aynı ortamda yetiştirdi ve tamamen aynı yemlerle besledi. Böylece ortaya çıkan farkların çevresel koşullardan değil, büyük ölçüde genetik seçilimden kaynaklandığı görüldü.
56 günün sonunda tavuklar tartıldı. 1957 türü yalnızca 905 gram ağırlığa ulaştı. 1978 türü ortalama 1.808 gram geldi. Modern Ross 308 tavukları ise yaklaşık 4.202 gram ağırlığındaydı. Bu sonuç, yalnızca birkaç on yıl içinde tavukların vücut boyutunun dört katından fazla arttığını gösteriyordu.
Üstelik geçmişte tavukların kesim ağırlığına ulaşması yaklaşık 70 gün sürerken, bugün bu süre ortalama 47 güne kadar düştü. Bazı modern tavuklar ise yalnızca 35 gün içinde kesim aşamasına gelebiliyor. Bu süre, 1940’ların sonundaki tavukların büyüme süresinin neredeyse yarısı kadar.
Araştırma ayrıca yem verimliliğinin de olağanüstü biçimde arttığını ortaya koydu. 1950 ile 2005 yılları arasında tavukların yemi göğüs etine dönüştürme kapasitesi yaklaşık üç kat yükseldi. Göğüs eti büyüklüğü ise yüzde 80 arttı. Başka bir deyişle modern tavuklar hem çok daha büyük hâle geldi hem de bunu daha az yem tüketerek başardı.
Araştırmacılar ayrıca modern tavukların neden geçmiştekiler kadar lezzetli bulunmadığını da açıklamaya çalışıyor. Günümüzde marketlerde satılan tavuklar çok genç yaşta kesiliyor. Oysa geçmişte insanlar tavukları aylar boyunca büyütüyordu. Tavukların daha uzun süre yaşaması ve daha çeşitli besinlerle beslenmesi, etin aroma profilini doğrudan değiştiriyordu. Ayrıca modern tavukların daha yağsız hâle gelmesi de tadın farklılaşmasında önemli rol oynuyor.
Sonuç Olarak
Bugün dünyada 34 milyardan fazla tavuk mevcut. Bu sayı insan nüfusunun bile birkaç kat üzerinde. Ancak üretim miktarı arttıkça, hayvan refahı ve çevresel etkiler konusundaki tartışmalar da büyüyor. Dünya genelindeki tavukların büyük bölümü hâlâ yoğun üretim tesislerinde, son derece kalabalık alanlarda yetiştiriliyor.
Sonuç olarak modern tavuk, doğal evrimden çok insan eliyle şekillendirilmiş biyolojik bir dönüşümün ürünü. Genetik seçilim, yüksek enerjili beslenme programları ve endüstriyel üretim teknikleri sayesinde tavuklar tarihte hiç olmadığı kadar büyük, hızlı büyüyen ve verimli canlılara dönüştü. Ancak bu dönüşüm beraberinde sağlık, etik ve çevresel tartışmaları da getirdi.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Siegel PB. Broiler genetics and the future outlook. Front Physiol. 2023 Mar 8;14:1150620. doi: 10.3389/fphys.2023.1150620. PMID: 36969607; PMCID: PMC10031763.
- Higham, Charles. (2021). The later prehistory of Southeast Asia and southern. China: the impact of exchange, farming and metallurgy. Asian Archaeology. 4. 10.1007/s41826-021-00040-y.
- How chickens tripled in size since the 1950s. Yayınlanma tarihi: 13 Nisan 2023; Kaynak site: ZME Science. Bağlantı: How chickens tripled in size since the 1950s/
Matematiksel
