ZİHİN AÇAN YAZILAR

Zamanı Algılama Biçimimiz Kültürden Kültüre Değişiyor

Gelecek ileride mi yoksa geride mi? Sağda mı yoksa solda mı?

Zamanın kendisi evrensel olabilir, ancak söz konusu olan zaman olunca farklı kültürler farklı metaforlar kullanırlar. Bunun sonucunda da zamanı algılama biçimimiz kültürler arasında farklılıklar gösterir. Bazı örnekler verelim…

Yazı Yönümüz Zamanı Algılama Biçimimizi de Etkiliyor

Bu sayfayı solda sağa okuyorsunuz, fakat Arapçada sözcükler tam ters yönden yazılıyor. Çincede ise yukarıdan aşağıya.

Araştırmacılar yazı yazma yönünün zamanı algılama biçimimizi de etkilediğini ortaya çıkarmış. Öyle ki bir olay zincirini eskiden yeniye sıralamaları istendiğinde İngilizce kullananlar soldan sağa, Arapça kullananlar sağdan sola, Çinliler ise yukarıdan aşağı diziyor.

Papua Yeni Gine’deki Yupno topluluğu gibi yazma sistemi bulunmayanlarsa serbest bir yaklaşım izliyor.

Sözcükler Zamanı Algılama Biçimimiz de Fark Yaratıyor

İsveççede günlerin uzunluğundan İspanyolcada ise doluluğundan söz edilir. Bu metaforlarlar zamanı görselleştirmemize yardımcı olsalar da kafamızı da birazcık karıştırırlar.

Bir deneyde insanlara kısa bir doğrunun üç saniye boyunca uzadığı gösterildi. Ardından bir başka doğrunun aynı süre içinde uzayarak ilk doğruyu geçtiği gösterildi. İsveçli denekler bunu ekstra zaman olarak yorumladılar, ispanyolca konuşanlar ise böyle bir gözlem yapmadılar.

İspanyolca konuşanlar ile yapılan başka bir deneyde de bir silindirin doluşu izletildi. Onlar için silindirin daha fazla dolması daha çok zaman geçtiği anlamına geliyordu. İsveçlilerden ise böyle bir yorum gelmedi. Sözcükler gerçekten fark yaratıyordu.

Konum ve Zaman İlişkisi

Yaşadığımız coğrafya zamanı algımıza da yön verebiliyor. Örneğin Papua Yeni Gine’nin yerlisi Yupno halkının zaman algısı bölgenin engebeli yerşekilleri ile biçimlenmiş. Yupnolar için gelecek yokuş yukarı, geçmiş ise yokuş aşağı.

San Diego’daki California Üniversitesi’nden bilişsel bilimci Rafael Nunez bugün ender görülmekle birlikte, geçmişte su yollarını ya da ovaları esas alan başka coğrafi esaslı zaman sistemlerinin olabileceğini söylüyor.

Gelecek Arkada Geçmiş İse Önde

Bizim için geçmiş arkada kalmış ve yaşanmış, gelecek ise ileride ve daha yaşanmamış olandır. Ama Ant Dağları’nda yaşayan Aymara halkı için durum tam tersi.

Geçmişin onların deneyimledikleri şey olduğu için önlerinde uzandığını, onu görebildiklerini düşünüyorlar. Gelecek ise bilinmiyor, o yüzden arkalarında. Zira Aymara için görsel kanıt çok önemli.

Örneğin gramerlerine göre bir olayı şahsen gördüyseniz (-vna) ekini, bunu birinden öğrendiyseniz (-tayna)’yı kullanmanız gerekiyor. Ama bu olayı gözlerinize güven olmayacağı bir zamanda gördüyseniz yine –tayna’yı kullanmanız gerekli.

Görme eylemine verilen bu önem, onların zamana bakışını yansıtıyor.

Okuma Önerisi: Zamanın 20.000 Yıllık Kısa Tarihi

Kaynak: Mary Beth Griggs;Time is understood very differently across cultures; popsci.com›what-time-looks…to-different-cultures/

İleri Okumalar:

With the Future Behind Them: Convergent Evidence From
Aymara Language and Gesture in the Crosslinguistic
Comparison of Spatial Construals of Time; http://www.cogsci.ucsd.edu/~nunez/web/FINALpblshd.pdf

How Different Cultures Understand Time; https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5?r=US&IR=T

Matematiksel

Paylaşmak Güzeldir

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kapalı