Astronomi ve Kozmoloji

Uzay Hava Durumu: Güneş’teki Her Olay Dünyayı Etkiler mi?

20. yüzyılın ortalarında başlayan insanlığın dünya dışına yönelik yolculuğu her geçen gün daha da ilerlemekte. Galaksimizi, kendi kuşağımızı ve güneş sistemimizi artık daha iyi tanıyor, dünya dışında yaşam arayışına ve olası evler arayışına devam ediyoruz. Mars’ın yüzeyini araştırıyor, uzayda yaşam ve kolonileşme projelerinde ilerlemeler kaydediyoruz. Gerek teorik gerekse uygulamalı çalışmalar gösteriyor ki insanlık gelecek yıllarda uzay ile çok daha iç içe bir yaşam sürecek. Fakat dış uzaydaki dinamik değişimler modern dünyayı ve gelişimini etkileyebilir.

Bilim insanları evrende canlılığın oluşmaya başlamış, oluşmuş ve yahut yok olmuş başka gezegenlerin de var olduğu kanısında. Ancak bu gezegenin, canlılara yuva olacak ve evrimin devamlılığını sağlayacak ortama elverişli bir yer olması gerekiyor. Dünya’nın atmosfere ve manyetosfere sahip olması, yaşamın oluşmasını mümkün kılan şartların oluşmasını sağlamıştır. Atmosfer ve manyetosfer sayesinde Güneş’ten ve uzaydaki diğer cisimlerden gelen plazma akımının ve zararlı ışımaların yeryüzüne ulaşması engellenir. Aynı zamanda yerkürenin sıcaklığının yaşama uygun olmasını ve suyun sıvı kalmasını sağlarlar.

Görüldüğü üzere Dünya’nın yaşama elverişli olma nedenlerinden birisi bu iki katman. Ancak uzay istasyonları ve uydular dünya yörüngesinde dolanıyorlar. Sonucunda da bu iki tabakanın dışarısında kalmış durumdalar.

Figür 1. Güneş Aktivitesi ve Dünya’nın manyetik alanı

Güneş Aktiviteleri

Dünya için dış uzayda meydana gelebilecek en önemli olaylar Güneş kaynaklıdır. Güneşi, aktif bir nükleer reaktör olarak düşünebiliriz. Füzyon tepkimeleri sonucu saniyede yaklaşık 620 milyon ton hidrojen atomunun tepkimeye girmesi ile 616 milyon ton helyum atomu üretir. Aradaki fark ise enerji olarak açığa çıkar. Güneş, sürekli olarak elektrik yüklü parçacık, manyetik alan ve ışık formunda uzaya enerji salar. Güneş patlamaları, koronal kütle püskürtmeleri, güneş rüzgarları, manyetik patlamalar ve güneş enerjili parçacıklar uzay hava durumunda kontrol edilen, gözlemlenen güneş aktivitelerine örneklerdir.

Güneş’te meydana gelen yoğun manyetik aktiviteler sonucu, yüzeyinde normale göre daha koyu bir renge sahip olan bölgeler oluşur. Lekelerin olduğu bölgelerde güneş sıcaklığı, normal yüzeyinden daha düşüktür. 18. yüzyıldan beri gözlemlenen güneş lekelerinin, 19. yüzyılda belirli sürelerle azalıp arttığı keşfedilmiştir. Solar döngü, güneş lekelerindeki değişimlere göre hesaplanan ve periyoda sahip olan, güneş aktivitelerindeki değişimdir. Güneş lekelerinin sayısı ve boyutu, güneşte meydana gelen enerji salınımlarının tamamı, aktivitelerin yoğunluğu ve şiddeti, 11 yıl süren periyodlarla bir dalgalanma oluşturur. Güneş aktivitelerinin düşük olduğu dönemlere solar minimum, yüksek olduğu dönemlere ise solar maksimum denir.

Uzay Hava Durumu

Solar aktivitelerinin yüksek olduğu dönemde uzay havası önemli biçimde değişime uğrar. Güneş aktiviteleri uzay ve yer tabanlı teknolojileri etkiler. Çalışmak için elektriğe ya da radyo iletişimine bel bağlayan aygıtları (mesela GPS) sekteye uğratır. Güneşle Dünya arasındaki bu etkileşime uzay hava durumu denir.

Uzay hava durumundan uzay araçları fazla etkilenebilirler. Astronotlarda radyasyon kaynaklı yaşamsal tehditlere yol açabilir. Yeryüzünde ise elektronik cihazlarda arızalanma, iklim değişmeleri, yüksek uçuşlarda görevli ve yolcularda radyasyon alımı; uzay ve yer tabanlı sistemlerde araçların arızalanması, iletişim kesilmesi, navigasyon bozulmaları gibi çeşitli olaylara neden olabilmektedir.

Güneşin Karanlığı Getirdiği Gün

Güneşin insanları gerçekten şaşırttığı son olay 10 Mart 1989’da oldu. Bu tarihte güneş, bir milyar ton gazı saatte 1,6 milyon kilometre hızla püskürttü ve bir de güneş patlaması gerçekleşti. Bunun sonucunda ışık hızıyla yol alan radyasyon sekiz buçuk dakika sonra Dünya’ya çarptı. Üst atmosfere çarpınca moleküllere yük kazandırıp Dünya’nın yukarı enlemlerindeki radyo iletişimini kesti.

Sorunların büyüğü iki gün sonra, daha yavaş hareket eden, manyetik olarak yüklü bir materyal yığınının gelmesiyle ortaya çıktı. Bu yığın Dünya’yı günlük radyasyondan koruyan manyetik kalkana çarptı. Yüklü parçacıklar manyetik alan çizgilerinden aşağı indi, inerken de havadaki atomlara çarparak Kuzey Işıkları’nı oluşturdu. Bu ışıklar bildiğiniz gibi, normalde kuzeyde oluyor. Ama bu sefer Texas gibi güneydeki eyaletlerden bile görüldü. Parçacık bombardımanı yüzünden uydular yön duygularını yitirdiler ve bozuldular. Fırtına, GOES-7 hava durumu uydusunun güneş hücrelerinin yarısını bozarak aygıtın ömrünü yarı yarıya kısalttı. Bu güneş patlaması nedeniyle 13 Mart 1989’da Kanada’nın Quebec eyaletinin tamamında elektrik kesintisi yaşandı. Kesinti 6 milyon insanı dokuz saat boyunca etkisine aldı.

Güneş’teki Her Olay Dünyayı Etkiler mi?

Cevabı hayır. Aktivitelerin şiddeti ve büyüklüğü önem taşımaktadır. Space Weather Prediction Center’ın (Uzay Hava Durumu Tahmin Merkezi) verdiği bilgilere göre güneş aktiviteleri parçacık akış miktarı, manyetik alan büyüklüğü, radyasyon miktarı ve güneş döngülerine bağlı olarak dünyayı etkiler. Günümüzde de modern toplum teknolojiye bel bağlamış durumda. Bu da güneş aktivitelerinden etkilenme riskini arttırıyor. Bu nedenle bilim insanları çeşitli Uzay Havası Laboratuvarlarında potansiyel riskleri erken tahmin etme ve oluşabilecek zararları en aza indirmek için çalışıyor.

Kaynaklar

Matematiksel

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu