İlginç Sayılar

Roma Rakamlarını Okuyamıyor musunuz? Size Öğretebiliriz

XVI veya XCV gibi sembolleri gördüğünüz zaman kafanız karışıyorsa yalnız değilsiniz. Roma rakamları bugünlerde okullarda daha az öğretildiği ve daha az kullanıldığı için bu durumu yaşıyorsunuz. Ama bir kaç temel bilgi ile siz de bu sayı sistemini daha iyi anlayabilirsiniz. Son yüzyıllarda, hemen hemen tüm dünya, 10 sembol (0’dan 9’a kadar olan sayılar) kullanan modern sayı sistemine (Arap veya Hindu-Arap rakamları olarak da bilinir) geçti. Ancak bu sayı sistemi yaratılmadan önce, birincil sayı sistemlerinden biri Romalılar tarafından oluşturulmuştu. 

Roma rakamları veya Romen rakamları sayısal sistemi, antik Roma kaynaklıdır. Orta Çağ’ın son dönemlerine dek, Avrupa’da yaygın olarak kullanılmıştır. Diğer birçok eski sistemden farklı olarak, Roma rakamları sınırlı bir kapasitede de olsa bugün hala kullanılmaktadır. Örneğin, birçok saatte zamanı belirtmek için Roma rakamları bulunur. Ayrıca bölüm veya sayfa numaralarını tanımlamak için de kitaplarda sık olarak karşımıza çıkar. XIX. yüzyıl gibi yüzyıl adlarında, II. Ahmet, XVI. Louis gibi aynı adlı padişah ve kralların ayrılmasında da yine roma rakamları kullanırız.

Roma Rakam Kuralları

Roma rakamlarının kafaları karıştırdığı yer burasıdır. “Rakamlar” olarak gösterilseler de, ortada rakam değil harfler vardır. Roma rakamları sayılar için yedi temel sembol kullanır. Bunlar I, V, X, L, C, D ve M biçimindedir ve her biri farklı bir değere sahiptir: I bir, V beş, X on, L elli, C yüz, D beş yüz ve M bin. Bu harfler ile tüm sayıları gösterebilir ve tüm işlemleri biraz zorlama ile de olsa aslında yapabiliriz. Ancak öncesinde bazı temel kuralların bilinmesi gerekmektedir.

  • Roma rakamları, sayıları temsil etmek için belirli bir kurala göre birleştirilir. Rakamlar (değerleri) gruplar halinde yazıldığında birbirine eklenir, örneğin XX = 20 demektir (çünkü 10 + 10 = 20). Rakamların kontrolden çıkmasını önlemek için Romalılar, aynı sayının art arda üç defadan fazla kullanılamayacağına karar vermişlerdi. Bu nedenle üç sayısını göstermek için III yazabiliriz ancak dört sayısı için IIII yazamayız. Bunun yerine IV kullanmak zorundayız.
  • Büyük bir sayının ardından küçük bir sayı geliyorsa, ikisini birbirine eklemeniz gereklidir. Örneğin, XI 11’e eşittir, çünkü X 10 ve I 1’dir. Yani, 10 + 1 = 11.
  • Ancak küçük sayı büyük olandan önce gelirse, onu bu sefer çıkartmalısınız. Örneğin, CD 400’dür çünkü C 100 ve D 500’dür. Daha küçük sayı ilk olduğu için çıkarın: 500-100 = 400.
  • Roma rakamlarında, bir sayının bin katını göstermek için sembolün üzerine bir yatay çizgi, milyon katını göstermek için de ilgili sembolün üzerine iki yatay çizgi ile ifade edilir.

Bu kurallarla Roma rakamları ile yazılabilecek karakter sayısı açısından en uzun sayının 3888 (MMMDCCCLXXXVIII) olduğu görülmektedir. Ancak Roma rakamlarında M’den büyük bir rakam olmadığından l000’den sonraki sayılarda yukarıdaki kurallar bozulabilmektedir. Örneğin 4000, MMMM şeklinde yazılır.

Soldaki rakamı sağdakinden çıkarıp yeni bir sayı elde etme yöntemi, sayıların okunuşunda ve dört işlemin uygulamalarında çeşitli karışıklıklara yol açmaktadır. Örneğin 1999’u gösteren MCMXCIX sayısının okunabilmesi için M CM XC IX biçiminde ayrılması gerekir. Burada M 1000’i, CM 900’ü (1000-100), XC 90’ı (100-10), IX ise 9’u (10-1) gösterir.

Roma Rakamlarının Sınırlamaları ve Tarihçesi

Eksik bir şey fark ettiniz mi? Roma rakam sistemi sıfır sayısını içermez. Bu durum zaman ve matematik ilerledikçe hesaplamalarda oldukça büyük problemlere yol açtı. Zamanla Roma rakamlarının bölme veya çarpma için en iyi yöntem olmadığı ortaya çıktı. Ayrıca, kesirleri bu rakamlar ile ifade etmenin kolay veya tamamen doğru bir yolu bulunamadı. Roma rakamlarını kullanarak matematik yapmanız pek olası olmasa da, ne oldukları ve nasıl hesaplandıkları konusunda en azından temel bir kavrayışa sahip olmak önemlidir.

Kaynaklar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

7 yıl Kadıköy Anadolu Lisesinin devamında lisans eğitimimi Marmara Üniversitesi İng. Matematik öğretmenliği üzerine tamamladım. Devamında 20 yıl çeşitli özel eğitim kurumlarında matematik öğretmenliği ve eğitim koordinatörlüğü yaptım. 2015 yılında matematiksel.org web sitesini kurdum. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İlgili Makaleler