EKONOMİ BİLİMİ

Örneklerle Ekonomi Terimleri: Gayrisafi Yurt İçi Hasıla (GSYİH)

Nedir şu Gayrisafi Yurt İçi Hasıla.. Her şey ona mı bağlı?

Kimi GSYH yazıyor, kimi GSYİH. Akademisyenlerin makalelerinde de farklı farklı yazılmış uzun hali de kısaltılmış hali de..

(İngilizce kısaltması da GDP yani Gross Domestic Product.) Ben de önceki yazılarda GSYH yazmışım. Ama bugün GSYİH yazdım çünkü TDK’ye göre karar vermeye çalıştım.

TDK Yazılışı: Gayrisafi (birleşik) Kelime anlamı olarak da safi olmayan, yani katıksız-duru olmayan anlamına geliyor.

TDK Yazılışı: Yurt İçi ( ayrı)

Yeri gelmişken bazı yazım kuralları hakkında minik bir isyanımı dile getirip GSYİH örneğine geçmek isterim..

Mesela TDK’de ”dış işleri” yazıyor, ilgili kurumunda ”Dışişleri Bakanlığı” yazıyor. TDK’ye göre ”Bakanlığı’na” doğru değilken, doğrusu olan ”Bakanlığına” halinin kullanımı da eser miktarda.

Aşağıdaki kelimelerin ayrı mı yoksa birleşik mi yazılacağı konusu TDK’de başka, makalelerde ve günlük kullanımda başka. Yüz kere baksanız da, bir sonraki kullanışta sürekli ayrı mı bitişik mi diye kontrol etmeniz gerekiyor:

yurt dışı
kayıt dışı
hanehalkı
ham madde
gayrisafi
deniz yolu
dış işleri
hafta sonu
doğum günü
hoş gelmek
altyapı
işbirliği

En tuhaf bulduğum ”olağanüstü” ve ”olağan dışı” kelimeleri. TDK’ye göre biri ayrı yazılıyor biri bitişik..

Ticarette ödeme şekilleri konusunda da İngilizce-Türkçe sözlük kullandığınızda, İngilizce terimleri öğrenmenin çok çok daha kolay olduğunu görüyorsunuz.

Cash Against Documents” ne olabilir? Azıcık İngilizce ile bile önce belge sonra para mantığı oluşabiliyor. İngilizce-Türkçe sözlükteki karşılığı: VESAİK MUKABİLİ ÖDEME. 🙁

Vesaik ne demek? Mukabil ne demek? Türkçe-Türkçe sözlük de lazım..

Right to Preference: Rüçhan Hakkı
Freight/ Transportation: Navlun
Opening/ Issuing Bank: Amir Banka gibi örnekler çok.

Cümle içinde İngilizce kelimeler kullananlar epey eleştiriliyor zaman zaman. Ama İngilizce kelimelerin Türkçe (!) karşılıkları da Türkçe değil ne yazık ki. Hatta Türkçe sandıklarımızı öğrenmek daha da zor oluyor. Neyse biz şimdi GSYİH’ye dönelim…

Gayrisafi Yurt İçi Hasıla (GSYİH)

Ekonomi biliminin değerini kavrama hakkında çok büyük bir handikap var.

Bu handikap, herkesin ekonominin kolayca öğrenilebilecek bir alan olduğunu sanması..

Utanarak itiraf ediyorum ki ben de bu hanikapa kapılmıştım ve sonra boyumun ölçüsünü aldım.

Biraz kitap okur ve öğrenirim sanıyordum..

Ekonomi alanında yüksek lisans eğitimine başlama fırsatı verildiğinde, kısa süre içinde tek söylediğim şu oldu:

”Bildiğim bir şey varsa o da hiçbir şey bilmediğimdir..”

O yüzden Google’dan üç beş Merkez Bankası terimi okuyarak ekonominin e’si dahi öğrenilmiyormuş..

Ekonomi içinde şu alanlar var: Mikroekonomi, Makroekonomi, Ekonometri, İstatistik, Matematik, Oyun Teorisi, Büyüme Teorileri, Kalkınma Teorileri. Kendinizi bir alana adasanız bile o alanda uzmanlaşmak yıllar alıyor..

Dolayısıyla böyle derya deniz olan bir alanın hafife indirgenmesi son derece sakıncalı (ve haksızlık) diye düşünüyorum..

Biz konumuza dönelim tekrar..

Gayrisafi Yurtiçi Hasılayı daha iyi anlamak için bir örneği ele alalım. Bu örnek üzerinden GSYİH hakkında üretim, harcama ve gelir yaklaşımının anlamlarını kavramak kolaylaşabilir. GSYİH ve GSMH’den şurada detaylı bahsetmiştik.

Bir Örnek ile GSYİH Yöntemleri

Eski FED (ABD Merkez Bankası) Başkanlarından Ben Shalom Bernanke ‘nin de yazarlarından olduğu Macroeconomics kitabından bir örnek ile GSYİH yöntemlerine bakalım…

Şimdi ticarete atıldığımızı hayal edelim. Portakal işi yapacağız. Mis gibi kokusuyla tarlalardan sofralara gelecek bu güzel nimet. Peki bu işin hangi tarafındayız?

Portakalı nasıl üreteceğiz? Yani ürünümüz ne olacak? Kimler için, ne kadarlık bir üretim ve ne ölçüde bir pazar payı hedefimiz var?

İki şirket üzerinden üretimi ele alalım. Şirketlerden birinin adı Orange Inc. ve diğeri de Juice Inc.. (incorporation)

Önce Orange şirketine bakalım. Bu şirketin hedefi ham portakalı satmak. Gelir ve gider hesapları da şöyle:

İşçilere ödenen ücretler: 15.000 $

Devlete ödenen vergi: 5.000 $

Portakal satışından elde edilen gelir: 35.000$

(Bu satıştan elde edilen gelirin 10.000 $ kadarı halka satılan, 25.000 $ kadarı ise bir başka üretici olan Juice Şirketine satılan portakallardan elde ediliyor.)

Şimdi gelelim Juice şirketine. Gelir-Gider Hesapları şöyle:

Şirketin işçilerine ödenen ücret: 10.000 $

Devlete ödenen vergi: 2.000 $

Orange Şirketinden alınan portakala ödenen meblağ: 25.000 $

Portakal suyu satışından elde edilen gelir: 40.000 $

O halde ham madde tedarikçisi olan yani toplanan portakalları doğrudan bir başka üreticiye satan Orange Şirketinin vergisiz maliyeti 15 bin ve elde ettiği gelir 35 bin. Dolayısıyla karı 20 bin oluyor dolar cinsinden. Ancak vergiyi de işin içine dahil ettiğimizde portakal toplama işinden elde ettiği asıl karı 15 bin dolar oluyor.

Diğer yandan Juice Şirketinin portakal suyu üretip satma işinde, vergiden önceki maliyeti işçi ücreti + Tedarikçi Orange Şirketine ödenen ücret yani 10 bin ve 25 bin doların toplamı olan 35 bin dolar.

Ancak meyve suyu satışından 40 binlik bir gelir elde ediyor.

Dolayısıyla 5 bin dolarlık kar kalıyor eline. 2 bin dolarlık vergiyi de düşünce nihai sonuçta 3 bin dolar kar elde ediyor. Yani üretimden karlı çıkıyor. (planlanan kar hedefinin gelir-gider hesabında nötr olmamak veya eksiye düşmemek olduğunu varsaydığımızda)

Şimdi GSYİH bazında bu bilgiler nasıl yorumlanabilir buna bakalım..

GSYİH yorumlamasında üç yöntem var: Üretim Yöntemi, Harcama Yöntemi, Gelir Yöntemi..

Üç yorumlamada da elde edilen veriler eşit çıkmalı..

Üretim Yöntemi

Şirket faaliyetleri bu yönteme göre incelenirse, ‘’Katma Değer’’ (value added) açısından irdelememiz gerekir.

Örneğin, Orange Şirketinin çıktı değeri 35 bin dolar. Juice Şirketinin ise 40 bin dolar..

Salt üretimin değeri ile hesaplayınca bu verilerin yeterli olduğunu düşünebiliriz. Ancak burada katma değerin gözden kaçırılması çifte hesaplamanın da (double-counting) gözden kaçmasına sebep olabilir.

O yüzden tekrar bakalım.. Juice Şirketinin elde ettiği 40 bin dolarlık kazancın 25 bin dolarlık değeri, Orange Şirketinin üretim değeridir. Yani 40 bin dolarlık kazanç içinde Juice şirketinin sağladığı katma değer 15 bin dolardır.

25 bin doları iki defa hesaba katmamış olmak için üretimde katma değer hesabına göre inceleme yaptık.

Bu sonuçta da elde edilen toplam GSYİH için bakarsak 35 bin dolar Orange Şirketinin üretim değeri (çünkü onlar ilk üretici yani portakalın sahibi ve diğer şirketlere bir ödeme yapması gerekmiyor. Diğer şirketler ona ödeme yapmak durumunda. Çünkü Orange Şirketi, diğerlerine ham madde halindeki malı, üretim yapmaları için tedarik ediyor.)

15 bin dolar da Juice Şirketinin üretimde sağladığı katma değerin miktarı.

Dolayısıyla Üretim Yöntemine Göre GSYİH için, GSYİH Hesabı 35 + 15 bin doların toplamı olan 50 bin dolar yapar..

Peki diğer yöntemlerde de GSYİH 50 bin dolar mı çıkacak? Çıkmalı..

Gelir Yöntemi

Gelir Yönteminde bir ekonomideki tüm üretim faktörlerinin üretimden aldıkları paylar ve diğer ekonomik birimlerin elde ettikleri gelirler toplanır.

Verdiğimiz örnekte önce vergi öncesi firma gelirlerini ve işçi ücretlerini inceleyip daha sonra firmanın vergi sonrası kalan karlarına ve hükümetlerin elde ettikleri toplam vergi kazancına bakacağız…

Bu noktada Orange Şirketinin 35 bin dolarlık kazancından, önce işçi maliyetleri düşürülürse (yani 15 bin dolar) elde kalan kazanç 20 bin dolar olacaktır.

Aynı duruma Juice Şirketi için bakılınca, şirketin kazancının 5 bin dolar olacağını görmüştük. Sonra işin içine vergi maliyetini kattığımızda Orange Şirketinin yeni karı 15 bin, Juice Şirketinin 3 bin olacaktı.

O zaman toplam karları 18 bin yapıyor. Ödedikleri toplam vergi ise 7 bin lira yapıyor. O halde ilk başta elde ettikleri toplam 25 bin liralık kara, hükümet gelirleri ve vergi sonrası karlarını eklersek (18 bin + 7 bin) sonucumuz yine 50 bin dolarlık GSYİH olacaktır..

Harcama Yöntemi

Bu yaklaşımda ekonomik aktiviteleri ölçerken ürünlerin nihai kullanıcılarının yaptıkları harcamaları dikkate almamız gerekir.

Burada nihai kullanıcı Juice Şirketi değil. Çünkü onlar da üretim için mal satın alıyorlar. Burada nihai kullanıcılar hane halkları ya da genel olarak halktır diyebiliriz.

Halkın Orange Şirketinden aldığı portakallar için ödediği meblağ 10 bin dolar, Juice Şirketinde aldıkları meyve suları için ödedikleri miktar 40 bin dolar..

O halde nihai kullanıcıların yaptıkları harcamalara göre GSYİH Hesabına bakarsak, 40 bin + 10 bin dolardan yine 50 bin dolarlık GSYİH elde etmiş oluruz. Ulusal Gelir Hesabının temel yapısına göre bu üç yöntemle de GSYİH’nin aynı sonucu vermesi gerekir..

***

Konumuz devam edecek. Önerilerinizi paylaşmanızdan memnun oluruz. 🙂

Ceren Demir

Kendini, insanları, dünyayı tanıma ve anlama çabasında, belki de kaosta olan; filmin oyuncularından, dünya üzerindeki küçücük noktalardan biriyim.. Dokuz Eylül Üniversitesi'nde Ekonomi bölümünde yüksek lisansa devam ediyorum ve İstanbul Gelişim Üniversitesi'nde akademik görevimi sürdürüyorum. Spora, sanata (özellikle resim sanatı), müziğe, doğaya, doğa sporlarına, felsefeye, psikolojiye, kitaplara, filmlere düşkünüm.. Okumayı, yazmayı, öğrenmeye çabalamayı çok seviyorum. Küçük yaşlardan itibaren birikmiş 9 adet günlüğüm var. Amaçlı ve amaçsız yaşamanın çeşitli noktalardan artı ve eksileri olduğunu düşünsem dünyadaki her şeyin gelip geçici olduğuna inanıyorum. Yine de -her şeye rağmen- ben uzun süredir amacı olanlardanım.. Buradan enerji sağlayabiliyorum.. Çoğunlukla enerjik, dışa dönük olsam da yeri geldikçe oldukça içe kapanmaya ve yalnızlığa susayabiliyorum. İkisi de keyifli ve öğretici.. Matematiksel sitesinin öncelikle hayranı olan bir okuruyum sonra Matematiksel’e katkı sağlamaya çalışan enfes ekibin bir parçasıyım. Özetle bu dünyayı bir rüyaymış gibi (Is this the real life? Is this just fantasy?) hissedip iyi bir insan olarak '‘kalmaya'’ çabalayan, sonsuzmuş gibi üretmeye çalışan insanlardan olarak; bahsettiğim 'bencil' bilgilerimi önemsiz sayıyorum. Sadece denizdeki kum tanelerinden biri olduğumun farkındayım. Ancak okyanusları merak etmekten vazgeçemiyorum. Yaşam keşifle canlanıyor.. (Instagram veya Facebook hesabım yoktur. Fotoğrafımı ve adımı kullanarak sahte hesap açıldığını öğrendiğim için bu bilgiyi belirtmek durumundayım.)

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu