Madeni Paralar, 50 Peni ve Geometri

1968 dünya çapında karşı kültürel başkaldırının yılıydı ve İngiltere’de bu dönemde farklı bir biçimde bu çalkantılı dönemde sahnede yerini aldı. Tartışmaya neden olan şey bir madeni paraydı… 

Mayıs ayında hazine devrim yaratacak yeni bir madeni paranın kullanılacağını duyurdu. 50 peni, imparatorluk sisteminden onluk sisteme geçişin bir par­çası olan eski on şilinin yerini alması için tasarlanmıştı. Ama parayı diğerlerinden ayıran değer birimi değil, biçimiydi.

Daha önce hiçbir ülke yedi kenarlı madeni bir parayı piyasaya sürmemişti. Ve daha önce hiçbir ulus geometrik bir şekil için bu kadar öfkelenmemişti.

Günümüzde bir tasarım harikası olarak kabul edilse de, o dönemde birçokları için bu çirkin bir para idi ve üzerinde resmini taşıdığı yüce değere bir hakaret idi. Ülkedeki protestolara ve tartışmalara rağmen 1969 yılının Ekim ayında 50 peni tedavüle girdi. 

50 ve 20 peniler yedi kenarlı biçimleriyle yuvarlak madeni paralardan kolaylıkla ayırt edilebiliyorlardı ve özellikle görme engelli kişiler için kullanışlıydılar. Ve düşünsel bağlamda tedavüle çıkan en kışkırtıcı madeni paraydılar. Daire, kullanışlı tek şekil değildi.

Daire merkezden eşit uzaklıktaki noktalardan oluşan yay olarak düşünülebilir. Bu biçimin birçok pratik kullanımı vardır. İnsanlığın en büyük icadı kabul edilen tekerlek bunlardan biridir. Yerden belirli bir yükseklikte duracak şekilde merkezinden aks geçen bir daire ve belli bir yüzey boyunca düzgün bir biçimde döner ve araçların aşağı yukarı sallanmadan hareket etme­lerini sağlar.

Ancak çok ağır yüklerin taşınması için bir tane aks yeterli olma­yabilir. Alternatiflerden biri silindirlerdir. 

Silindirin en önemli özelliği zemin ve silindirin üst kısmı arasın­daki mesafenin her zaman aynı olmasıdır. Bu dairesel kesit için genel bir ilkedir, çünkü çemberin genişliği (çapı) daima aynıdır.

Bütün silindirlerin hepsinin dairesel kesiti olmak zorunda mıdır?

İşe yarayacak başka şekiller yok mudur? Sezgilere aykırı görünebi­lir fakat vardır, aslında mükemmel silindirler olabilecek birçok şekil vardır. Bir örnek 50 penidir.

Sebebi 50 peninin kenarlarının sabit uzunluktaki yaylardan meydana gelmiş olmasıdır. Bu nedenle 50 peni zemin üzerinde yuvarlandığında yer ve paranın tepe noktası arasındaki yükseklik daima sabit kalır.

Bu yedi kenarlı madeni paranın çıkış noktası neresidir derseniz, sizi Reuleaux üçgeni ile tanıştıralım. Eşkenar üçgenin köşelerine pergelin ucunu yerleş­tirip diğer iki tepe noktasından geçen bir yay çizdiğinizde bu şekli siz de elde edebilirsiniz.

Eğrilerden oluşan bu üçgen ismini, uygulamalarını ilk kez 1876 yılında yayınladığı Kinematics of Machinery adlı kitabında kaleme alan Alman mühendis Franz Reuleaux’a borçludur.

Reuleaux üçgeni silindirleri yeniden icat etmiş olsa da, tekerleği yeniden icat etmemiştir. Reuleaux üçgeninden tekerlek yapılamaz çünkü dairesel olmayan kıvrımların sabit bir merkezi –çevreye her noktadan eşit uzakta bulunan bir nokta- yoktur. Eğer bir Reuleaux üçgenine aks bağlayacak ve döndürecek olursanız şeklin yüksekliği daima aynı kalır ancak aks kendi çevresinde dönerken titrer.

Belki de artık madeni paralarda estetik anlamda daha göz doldurucu olan yedi kenarlı tasarımlara geçmenin zamanı gelmiştir.

Daha fazla bilgi edinmek için aşağıdaki videoya da göz atmak isteyebilirsiniz. Video dili İngilizcedir.

Yazıyı Hazırlayan: Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bunlara da Göz Atın

Euclid Evreninde Yolculuk -1

Uzun bir yolculuğa çıkıyoruz. Bunun için elimizde kağıt ve kalemden başka (eğer tamamen zihninde her …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.