Anasayfa » BİLİME YÖN VERENLER » Ktesibios ve İskenderiye Mekanik Okulu

Ktesibios ve İskenderiye Mekanik Okulu

Ktesibios( M.Ö. 285-222) İskenderiye’de yaşamış Yunan matematikçi ve mucittir. Onun yazıları ve icat ettiği sistemlerden hiçbirisi günümüze kadar ulaşmasa da hakkındaki bilgileri öğrencisi olan Vivitrus ve Heron’dan almaktayız. Ktesibios ilk makalesini, basınçlı hava ve havanın pompalarda kullanımı üzerine yazmıştır.

Ktesibios, hava ve su basıncını mekanik araçlarda güç kaynağı olarak kullanmış ve kazandığı başarıyı daha etkin kılmak için de yapılan çalışmaları bilimsel bir kurumun çatısı altında toplama gereksinimi duymuştur. Sonuçta bir çok bilginin çalışma olanağı bulduğu İskenderiye Mekanik Okulu ortaya çıkmıştır.


Ktesibios

Havanın sıkıştırılabilir olması ve esnekliği çok eski zamanlardan beri bilinmesine rağmen, Antikçağ’a ait bütün kaynaklar, ilk kez Ktesibios’un bu teoriyi bir dizi mekanik alette uygulamaya koyduğundan söz eder.

Size bunlardan bir kaç tanesini kısaca tanıtalım.

İlkçağ teknolojilerinin en önemli temaları tarım makineleri, savaş aletleri ve zaman ölçümünde kullanılan teknolojilerdir. İlkçağ uygarlıklarında zaman ölçümünde güneş saatleri ve su saatleri kullanılmaktaydı. Güneş saatlerinin tasarımı ve yapımı zor ancak kurulduktan sonra çalıştırılması kolaydı. Çünkü bu saatlerin çalışması için herhangi bir insana ihtiyaç duyulmazdı. Ancak bu saatler güneşin olduğu gün ve saatlerde kullanılabiliyordu.

Su saatlerinde ise, iç bölümünde saati gösterecek bir ölçekle donatılmış bir kap su ile doldurulur ve alt kısmındaki delikten su akardı. Fakat zamanı doğru ölçmede sorunları vardı.

Ktesibios’un çalışmalarından en fazla dikkat çekeni su saatlerinin zamanı ölçme özelliklerini geliştirerek iyileştirmesi olmuştur. Eski tip su saatlerinde karşılaşılan en önemli güçlük geçen sürenin belirlenmesini sağlayan delik kaptan akan su miktarının akış hızının sabit olmamasıydı. Ktesibios, bu sorunu gidermek amacıyla bir musluktan sürekli su akışını sağlayarak ilk güvenilir su saatini yapmayı başarmıştır. Böylece, su saatleri kullanılarak eşit sürelerin belirlenmesi mümkün oldu ve zaman denetim altına alınabilmiştir.

Eski tip su saatlerinde suyun akış hızı kaptaki su miktarı fazlayken daha hızlı, su miktarı azaldığında daha yavaş oluyordu. Bu da t1 ve t2 sürelerinin eşit olmaması ve zamanın doğru ölçülememesi anlamına geliyordu. Ktesibios bu sorunu suyun akış hızını sabitleyecek bir düzenekle çözdü.

Ktesibos tarafından geliştirilen su saatleri ve suyla çalışan diğer donanımlar, mekanizmalara hareket vermekte kullanılmıştır. Bunlar günümüz robot teknolojisinin de başlangıç noktası olarak kabul edilmektedir.

Ktesibios, aynı zamanda basınçlı su elde etmek için pompa icat etmiştir.
Su pompası veya basma tulumba olarak adlandırılan bu araçta üç önemli parçayı, yani silindiri, pistonu ve valfi bir arada kullanmıştır.

Piston aşağı hareket ettiğinde, o haznenin altındaki vana kapanır ve sıkıştırmayla oluşan basınç çıkış vanasını açar ve orta haznedeki  su yükselir. Basınç düştüğünde piston yukarı doğru hareket eder  ve haznenin altındaki vana açılır, su  hazneye dolar. Böylece aşağıdaki  suyu yukarıya taşımak mümkün olur

Ktesibios, su orgunun da mucididir. Alet bir su tankının içerisine yerleştirilmiş ve alt tarafında bir valfi bulunan hava pompasıyla, kısmen suyla dolu büyük bir hazneden, üst tarafında bulunan boru çubuklardan oluşuyordu. Hidroliz adı verilen bu alet, kiliselerde kullanılan orgun atasıdır. Ktesibios’un amacı güçlü emme kapasitesi olan büyük boyutlu bir dizi boru kullanarak olabildiğince yumuşak sesler elde edebilmekti. Hidroliz, Eski Roma ve Bizans’ta halk eğlencelerinde kullanılmıştır.

MÖ 3. yüzyılda Ktesibios tarafından icat edilen hidroliz
ilk klavyeli müzik aletidir.

Ktesibios aynı zamanda mancınık üzerinde de çalışmalar yapmış ve pnömatik mancınık sistemini kurgulamıştır.

Ktesibios ve İskenderiye Mekanik Okulu’nun diğer temsilcileri, bu son derece önemli buluşları, âdeta birer oyuncak olarak değerlendirmişler ve gerçek anlamda yararlanmayı denememişlerdir.

Eğer bu buluşlar o dönemde uygulamaya geçirilebilseydi 20. yüzyıl teknolojisine daha erken ulaşılabilirdi dense yanlış olmaz.

Kaynaklar:

Matematiksel

Paylaşmak Güzeldir

Yazıyı Hazırlayan: Sibel Çağlar

Avatar
Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.