Anasayfa » BİLİM VE TOPLUM » Hiperbolik İndirgeme: Carpe diem – Gününü Gün Et; Ama Sadece Pazarları!

Hiperbolik İndirgeme: Carpe diem – Gününü Gün Et; Ama Sadece Pazarları!

Günümüze dek unutulmadan kalabilmiş bütün Latince vecizelerin arasında “carpe diem” herhalde en sevileni: Gününü yaşa, gününü gün et ve yarını düşünme.

Dolaysızlık bizim için çok değerli. Peki tam olarak ne kadar?

Mantık çerçevesinde açıklanabilecekten daha fazla.

Bir sene sonra 1.000 euro almayı mı tercih edersiniz, bir sene bir ay sonra 1.100 euro almayı mı?

Çoğu insan gibi düşünüyorsanız, 13 ay sonra 1.100 euro’da karar kılarsınız. Bu tercih akıllıcadır çünkü euro için aylık % 10 (ya da yıllık % 120) faizi başka hiçbir yerde bulamazsınız. Bu faiz oranı bir ay beklemenizden doğabilecek zarar ziyan tehlikelerini ziyadesiyle karşılar.

İkinci soru: Bugün 1.000 euro almayı mı tercih edersiniz, bir ay sonra 1.100 euro almayı mı?

Çoğu insan gibi düşünüyorsanız, bugün 1.000 euro’da karar kılarsınız. Bu hayret vericidir. Her iki örnekte de tamı tamına bir ay bekleyip karşılığında 100 euro alıyorsunuz.

İlk örnekte kendinize şunu söylüyorsunuz: Bir yıl beklediysem bir ay daha beklemekten ne çıkar? İkinci örnekte ise bu durum söz konusu değil. Dolayısıyla –zaman ufkuna bağımlı olarak– istikrarsız kararlar veriyoruz.

Bilim bu olguya hiperbolik indirgeme adını veriyor. Bu terim, bir karar şimdiki zamana ne kadar yakınsa “duygusal faiz oranımızın” o derece yükseldiği anlamına geliyor.

Hiperbolik indirgeme, yani dolaysızlığın cazibesine kapılmış olduğumuz gerçeği geçmişimizden bir kalıntı.

İçgüdülerimiz bizim, gelecekte daha büyük bir ödülü elde etmek için bugün bir ödülden vazgeçmeye razı olmaz.

Peki çocuklarda durum nasıl?

Walter Mischel 60’lı yıllarda, ödül ertelemesiyle ilgili ünlü bir deney yaptı. Youtube’da “Marshmallow Test” adı altında bu deneyle ilgili harika videolar bulabilirsiniz.

Deneyde, dört yaşlarındaki çocukların önüne birer şekerleme konuyor ve onlara iki tercih sunuluyor: Ya hemen yiyebilirler ya da yemeden birkaç dakika beklerlerse bir tane daha şekerleme alabilirler.

Hayret verici olan sadece birkaç çocuğun bekleyebilmesiydi. Daha da hayret verici olan, Mischel’in ödül ertelemesi yeteneğine sahip olmanın ilerideki kariyer başarısı için güvenilir bir gösterge olduğunu tespit etmiş olmasıydı.

Yaş ilerledikçe ve otokontrolümüzü geliştirdikçe, ödülleri ertelemek bizim için daha kolay başarılır hale geliyor. Fazladan 100 euro kazanmak için 12 ay yerine seve seve 13 ay bekliyoruz. Ama bir ödülü bugün elde edebileceksek eğer, onu ertelemeye razı olmamız için özendirme çok yüksek olmalı. Bunun en iyi örneği kredi kartı borçlarının fahiş faizleri ve diğer kısa vadeli tüketim kredileridir.

Hiperbolik indirgeme bir düşünce hatasıdır. Dürtülerimize ne kadar hâkimsek bu hatadan kaçınmayı o kadar iyi başarırız. Dürtülerimize ne kadar az hâkimsek, örneğin içkiliyken bu düşünce hatasına o kadar çok düşeriz.

“Carpe diem” güzel bir fikirdir – ama sadece haftada bir kez. Her günü, son günümüzmüşçesine yaşamak saçmalıktır.

İleri okumalar:

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0165176581900677

https://www.newyorker.com/magazine/2009/05/18/dont-2

Kaynak: Hatasız Düşünme Sanatı – Rolf Dobelli

Matematiksel

Yazıyı Hazırlayan: Sibel Çağlar

Avatar
Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.