Biyoloji ve Genetik

Epidemiyoloji Nedir? Hastalıkların Yayılımı Nasıl Hesaplanır?

Epidemiyoloji, salgınların, hastalıkların ve benzer durumların dağılımını, görülme sıklıklarını ve hastalığa göre değişen süreçlerini inceleyen bir tıp bilimi dalıdır. Bir hastalık ortaya çıkarsa veya bir salgın varsa, epidemiyologlar, hastalığa neden olan organizmaları doğrudan incelemek ve yetkililere kontrol stratejileri konusunda tavsiyelerde bulunmak için devreye girerler. Bu kişiler bir laboratuvarda büyük ölçüde kontrollü koşullarda çalışırlar ve her zaman doktor olmak zorunda değillerdir. Krizin olmadığı zamanlarda bile, çalışmaları paha biçilmezdir. Bunun nedeni sadece bugünün değil gelecekteki hastalık oluşumlarını da tahmin etmek için çalışmalar yapmalarıdır. Bu tip durumlar içinde önleyici tedbirler konusunda tavsiyelerde bulunabilirler. Ayrıca hastalığı ortadan kaldırma ve onunla nasıl başa çıkmamız gerektiği konusunda da bizleri yönlendirirler.

Epidemiyoloji alanında hastalıkların özelliklerini daha iyi anlamak için ölüm oranları, insidans (Risk altındaki sağlam kişilerin belirli sürede, belirli bir hastalığa yakalanma olasılığını gösteren ölçüt) ve yaygınlık oranları gibi çeşitli araçlar kullanırlar. Epidemiyoloji alanı oldukça disiplinler arasıdır. İstatistik, özellikle biyoistatistik en yakın oldukları alandır. Bunun yanı sıra, biyoloji, patoloji ve fizyoloji, antropoloji, psikoloji, sosyoloji de çalışma alanlarındandır.

Epidemiyoloji bir yaklaşım oyunudur. Vaka ölüm oranları, temel üreme sayıları ve diğer miktarlar, matematiksel modeller aracılığıyla analiz edilir. Bunun sonucunda epidemiyologlar, hastalıkları endemik veya salgın olarak sınıflandırır. Endemik, bir popülasyondaki bir hastalığın olağan oluşumu olarak düşünülebilir. Bir hastalık bir popülasyon içinde ani ve büyük bir artış gösteriyorsa bu bir salgın olarak tanımlanır. Biraz da epidemiyolojide kullanılan bazı tanımlara göz atalım.

Hastalıklar Nasıl Yayılır? Epidemiyolojide Bunun Hesaplaması Nasıl Yapılır?

Araştırmalar esnasında belirli bir süre boyunca bir popülasyondaki mevcut hastalık vakalarının toplam sayısı ölçülür. Sonunda bir yaygınlık oranı belirlenir. Bu esnada da bazı hesaplama araçları kullanılır. Bunlardan bir tanesi de adına aşina olduğumuz R değeridir. R değeri, bulaşıcı bir hastalık nedeniyle enfekte olan bir kişinin hastalığı kaç kişiye bulaştırabileceğini gösteren bir sayıdır. Bir salgının başlangıcında bu değer R0 biçimindedir. R değerieğer 1’in üzerindeyse, bu durum vaka sayısının arttığı anlamına gelir. Bu değerin 1’in altında olması ise vaka sayısının azaldığı anlamını taşır. R değeri elbette bir salgın esnasında çevreden ve nüfusun davranışından etkilenir. Örneğin, dünya çapında Covid -19’un ortalama R değeri 3.28 olmasına rağmen, 11 olduğu yerlere de rastlanmıştır.

Kızamık bu bakımdan şampiyon bir hastalıktır. R0 değeri genellikle 12 ile 18 arasında değişir. Yani kızamık olan her bir kişi aşılanmamış bir popülasyonda 12 ile 18 arasında yeni insanı hasta edebilir. Toplumsal bağışıklık, toplumdaki bireylerin belirli bir oranının, bir bulaşıcı hastalığına karşı bağışıklık kazanması durumunda, o toplumun bağışık olmayan bireylerinin de dolaylı olarak aynı enfeksiyondan korunmasının sağlanmasıdır. Bu durum da R0’a bağlıdır.

Toplumsal Bağışıklık Eşiği Hesaplanması

Matematiksel modelleme yardımı ile bir bulaşıcı hastalığının salgın oluşturmasını engellemek için toplumda ne oranda (P) bağışıklık oluşması gerektiği bulunabilmektedir. Bu orana “Toplumsal Bağışıklık Eşiği” denir. Bu değer, herhangi bir bulaşıcı hastalığına karşı, belirli bir oranda (P) bağışık bireylerin bulunduğu bir toplulukta, duyarlı bireylerin oranı (1-P) ile hastalığın temel çoğalma katsayısının (R0) çarpımı ile elde edilir. Bunun için kullanılan formül ise Re = (1-P).R0 biçimindedir. Örneğin, kızamık hastalığı için (R0) 18 olarak alınırsa, yani kızamıklı bir hasta ortalama 18 kişiye bu hastalığı bulaştırma potansiyeline sahipse, bu toplumda kızamık salgını gelişmesini engellemek için uygulanması gereken minimum aşılama oranı olan P > 0.94 biçiminde hesaplanacaktır. Yani hesaplama sonucunda toplumun %94’ünden fazlasının aşılanması gerektiği tespit edilmektedir.

Kaynak

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Bu Yazılarımıza da Bakmanızı Öneririz

Başa dön tuşu