Bir Şempanze Gibi Düşünmek – Ai Projesi

“Ai” adlı, yaklaşık 1 yaşında dişi bir  şempanze, 10 Kasım 1977’de Kyoto Üniversitesi Primat Araştırma Enstitüsü’ne (KUPRI) getirildi. Kendisi geçtiğimiz yıl 40. yaşgününü kutladı. Projenin edı :“Ai Projesi”

Ai bir ‘denek’ değil bir ‘öğrenci’ aslında. Her gün kendisine görevlerin verildiği derslere katılıyor. Geldiği zamandan beri çeşitli davranışsal bilişsel deneylere katılan Ai, rakamlar ile sayabilen ilk insan dışı varlık aslında. Ancak bunun için elbette Primat Araştırmalar Enstitüsü başkanı Tetsuro Matsuzawa’nın insani sayı algısının temelini oluşturan iki unsuru ona öğretmesi gerekiyordu: Nicelik ve sıra.

Sayılar bir miktar ve aynı zamanda bir sıra belirtir. Bunlar bir birleriyle ilişkilidirler ama farklı kavramlardır. Örneğin ‘beş elma’ dediğimde grup içindeki elmaların niceliğinin 5 olduğunu kastederiz. Matematikçiler sayıların bu özelliğine ‘nicelik’ derler. Diğer yandan 1 ‘den 20’ye kadar saydığımızda sayıların sıralamaya denk gelen özel­liğini kullanırız. Matematikçiler sayıların bu özelliğine ‘sıralama’ der. Okulda bize nicelik ve sıralama özellikleri birlikte öğretilse de. bir şempanze için aralarındaki fark pek belirgin değildir.

Matsuzawa, Ai ‘ye bir kırmızı kalemin ‘1’ sembolüne iki kırmızı kalemin ‘2’ sembolüne denk geldiğini öğretti. 1 ve 2’yi öğrendikten sonra 3 ve ardından da 9’a kadar olan diğer rakamların tamamını öğ­retti.

Ona verilen eğitim bir ödüllendirmeye dayalıydı: Bilgisayar başında görevini ne zaman doğru bir şekilde yapsa, bilgisayarın yanındaki tüpte bir parça yemek veriliyordu.  Ai l ‘den 9’a kadar olan sayılarda ustalaştıktan sonra Matsuzawa ona nasıl sıralandıklarını öğreteceği görevler vermeye başladı. Testleri ekranda meydana geliyordu ve Ai ‘nin onları artanlar biçiminde sıralaması gerekiyordu. Örneğin ekranda 4 ve 2 gözüktüyse, Ai ‘nin küp elmalarını kazanmak için önce 2’ye sonra 4’e basması gerekiyordu.

Bunu oldukça çabuk kavradı. Ai ‘nin hem nicelik hem de sıralamadaki yeterliliği Matsuzawa için öğrencisinin saymayı öğrendiği anlamına geliyordu. Bu başarısı onu Japonya’da ulusal bir kahraman haline getirdi ve kendi türü içinde dünya çapında bir ikon oldu.

Matsuzawa bunun sonrasında onu sıfır kavramıyla tanıştırdı. Ai, O sembolünün nicelikselliğini kolayca öğrendi. Ekranda ne zaman içi boş bir kare çıksa rakama basıyordu. Matsuzawa sıfırın sırası hakkında bir çıkarımda bulunup bulunamayacağını görmek istedi. Ai’ye tıpkı 1 ila 9 arasındaki sayılan sıralamayı öğrenirken olduğu gibi rastgele iki rakamın bulunduğu ekranlar gösterildi ama arada gösterilen rakam­lardan birisi O’dı.

İlk seansta Ai O’ı 6 ile 7’nin arasına yerleştirdi. Devam eden seanslarda Ai’nin sıfıra verdiği konum 6’nın altına indi, ardından 5’in ve 4’ün ve birkaç yüz denemenin ardından O birin
altına yerleştirildi.

Ai her ne kadar sayılan kullanmayı mükemmel bir biçimde öğrense de, derin insani sayısal anlayıştan yoksun elbette.

Ai’nin matematiksel yeterliliği sınırlı olabilir, ama çalışmasını yürütürken Matsuzawa şempanzelerin bizlerden üstün olan başka bilişsel becerileri olduğunu keşfetti.

2000 yılında Ai, dünyaya Ayumu adında erkek bir yavru getirdi. Ayumu’ya bilgisayarı nasıl kullanacağı hiçbir zaman öğretilmedi, ancak bebekken her gün sınıfta annesinin yanında oturuyordu. Matsu­zawa bir gün sınıfın kapısını sadece Ayumu’nun girebileceği kadar açtı. Ayumu doğruca bilgisayar ekranının başına gitti.  Çalıştırmak için ekrana dokundu ve l ve 2 rakamları göründü. Bu basit bir sıralama göreviydi. Ayumu bir kaç başarısız denemenin ardından doğru sıralamayı buldu ve avucuna bir elma küpü düştü.

Kısa bir süre sonra Ayumu bilgisayar görevlerinin hepsinde annesinden daha iyiydi. Devamında Matsuzawa yeni bir bilgisayar görevi oluşturdu. Ekrandaki çalıştırma düğmesine basınca l ila 5 arasındaki sayılar rastgele bir sırayla görünüyordu. 0.65 saniye sonra da sayılar küçük beyaz karelere dönüşüyorlardı. Görev beyaz karelere hangi karenin hangi sayı olduğunu hatırlayarak doğru sırayla basmak.

Ayumu bu görevi yaklaşık % 80 doğrulukta tamamladı ve bu oran ortalama Japon çocukları ile aynıydı. Bunun ardından ekranda sayıların görünür olduğu süre 0.43 saniyeye düşürüldü ve bu
durum Ayumu için neredeyse hiçbir fark oluşturmazken çocukların başarısında ciddi bir düşüş gerçekleşti ve% 60’lara indi. Matsuzawa sayıların gözüktüğü zaman dilimini tekrar azaltıp 0.21 ‘e indirdiğinde, Ayumu % 80 başarı gösterirken çocukların başarısı% 40’a düştü.

Deney, hiçbiri Ayumu kadar olmasa da şempanzelerin bir görsel hafızaya sahip olduğunu ortaya çıkardı. Daha sonraki deneylerde Matsuzawa gözüken rakam sayısını arttırdı ve şimdi Ayumu sadece 0.21 saniye gözüken sekiz rakamın sırasını hatırlayabiliyor. Matsuzawa aynca zaman ara­cığını da düşürdü, Ayumu artık sadece 0.09 saniye gözüken beş rakamın sırasını hatırlayabiliyor ki bu insanlar için bırakın hatırlamayı, rakamların ne olduğunu görebilmek için bile sınırda bir zaman.

Hayvanların sayısal becerilerindeki sınırlar üzerine yapılan çalışma­lar bizi doğal olarak insanın doğuştan gelen becerilerini sorgulamaya götürüyor.

Referans:

Alex Bellos – Alex Sayılar Diyarında, syf: 28 – 34

https://www.smithsonianmag.com/science-nature/thinking-like-a-chimpanzee-55484749/

Matematiksel

Yazıyı Hazırlayan: Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bunlara da Göz Atın

Dikkatiniz Arttırmaya Yardımcı Olacak 5 Bilimsel Gerçek

Bir işe kendimizi vermek, odaklanmak çeldiricilerin her geçen gün arttığı günümüzde daha zor bir hal …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.