Bir Bilim İnsanının Hayal Kırıklığı

1902’de Gottlob Frege’nin yaşadığı hayal kırıklığının öyküsünde, herkesin kendine göre çıkartması gereken dersler var…

Bilim tarihinin “entelektüel dürüstlük” bağlamında en önemli göstergelerinden biri olarak kabul
edilen bu olayı kısaca paylaşalım sizlerle…

Analitik felsefenin ve çağdaş dil felsefesinin kurucuları arasında yer alan matematikçi ve mantıkçı Frege (1848-1925), 1893’te ünlü Aritmetiğin Temelleri adlı yapıtının 1. cildini yayımlar.

Bu çalışmasıyla aritmetiğin temelleri üzerine bir mantık sistemi geliştiren Frege beklediği ilgiyi göremez.

Aritmetiğin Temellerinin ilk cildinin yayımlanmasından 9 yıl sonra 2. cildini tamamlar, baskıya gönderir. Birkaç gün sonra Bertrand Russell’dan bir mektup alır.

Russell, mektubunda Aritmetiğin Temelleri’ni okuduğunu, çok beğendiğini ve yararlandığını övgü dolu cümlelerle anlatarak 2. cildin yayımlanmasını sabırsızlıkla beklediğini belirtir. Sonrasında da keşfettiği bir paradokstan (Russell paradoksu) söz eder.

Frege bu paradoksun önemini hemen kavrayıp,  üzerinde 9 yıl boyunca çalışarak ulaştığı sonuçların temellerinin sarsıldığını anlar.

Hayatını adadığı, yıllarca çalışarak ortaya çıkardığı kuramının sağlam olmadığını görür. Kitabın baskı plakaları hazırlanmıştır, temel değişikler yapabilmesi için çok geçtir. Sadece bir “Sonsöz” yazmakla yetinmek zorunda kalır.

Frege, bir hafta sonra müthiş bir düş kırıklığı ve hüsran duygusuyla Russell’ın mektubunu yanıtlar:

“Sevgili meslektaş,

“İlginç mektubunuz için çok teşekkürler. Benimle çoğu konuda aynı düşüncede olmanıza ve çalışmamı ayrıntılarıyla tartışmak istediğinize sevindim.
[…] “Bulduğunuz çelişki beni çok büyük şaşkınlığa uğrattı, belki büyük üzüntüye demek daha doğru olur, çünkü aritmetik kuramını dayandırdığım temeli sarstı. […] Durum öylesine ciddi ki, 5. kuralın yanlışlığı, salt öne sürdüğüm temeli sarsmakla kalmıyor, galiba aynı zamanda aritmetiğin sağlam bir temele dayandırılamayacağını gösteriyor. […]

Her durumda buluşunuz çok önemli -şimdilik bir müjde niteliği taşımasa da- ileride mantıkta büyük ilerlemelere neden olabilir.

[…] İkinci cilt yakında yayımlanacak. Kitabın sonuna bulduğunuz çelişkiden söz eden bir ek yazacağım elbet. Keşke doğru görüş açısına zamanında sahip olsaydım.”

Frege, kitabın “Sonsöz”ünde şu cümlelere yer verir:

“Bir bilim insanının başına gelebilecek en talihsiz şey, çalışması bittikten sonra, kurduğu yapının temellerinin sarsılmasıdır. Kitabımın 2. Cildinin tamamlanmasına yakın, Sayın Bertrand Russell’dan aldığım mektupla, ben bu duruma düştüm.”

Frege’nin takındığı tavır, sonrasında Russell’ı derinden etkiler. Bu çarpıcı hikâyeyi, günümüz bilim dünyası için de son derece dikkat çekici olan, Russell’ın 1962’de bu olayla ilgili kaleme aldığı bir mektuptan alıntılanmış cümlelerle sonlandıralım:

“Entelektüel dürüstlük ve doğru sözlülük örneklerini düşündükçe şunu anlıyorum ki, Frege’nin
kendini hakikate adanmışlığıyla karşılaştırabilecek bildiğim hiçbir örnek yok. […]

Temel varsayımının hatalı olduğunu fark etmesi üzerine, kişisel hayal kırıklığını göstermeden, entelektüel bir zevkle buna yanıt verdi. Bu neredeyse insanüstü bir davranış örneği ve eğer insanlar egemenlik kurma ve tanınma yolunda sığ çabalar harcamak yerine kendilerini yaratıcı yapıtlara ve bilgiye adarlarsa, insanın nelere kadir olabileceğinin dokunaklı bir göstergesiydi.”

Ali Törün

KAYNAKLAR

1) Nesin, A., Matematik ve Korku, Nesin Yayınları, 2008.
2) Gottlob, F., Aritmetiğin Temelleri, Yapı Kredi Yayınları, 2008.

Yazının kaynağı: “Hüsran”, Bilim ve Gelecek Dergisi, sayı:134, Nisan – 2015

Yazıyı Hazırlayan: Matematiksel

Bu yazı gönüllü yazarlarımız tarafından hazırlanmış veya sitemiz editörleri tarafından belirtilen kaynaktan aslına uygun kalınarak eklenmiştir.

Bunlara da Göz Atın

Enrico Fermi ve Fermi Paradoksu

Fizik alanında Nobel ödülü sahibi, atom bombasının öncülerinden sayılan, kendisine ait olup olmadığı tartışılan bir …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

ga('send', 'pageview');