EVRENBİLİM

Betelgeuse (Betelcüz) Yıldızı Önümüzdeki Hafta Patlıyor mu?

Betelcüz (Betelgeuse) son birkaç aydır benzersiz bir hızla sönükleşiyor ve bu, bazı gökbilimcilere yıldızın süpernova patlamasından önceki çöküş sürecinde olduğunu düşündürüyor.

Ama olası tek açıklama bu değil. Şubat’ın sonuna kadar yıldızın kaderinin belli olması umulmakta.

Yazıya, sosyal medyada yapılan yanlışları düzelterek başlayalım.

  • Yıldızın Adı “Bidılcüyz” değil, “Betelcüz”dür. Bilinmeyen bir sebepten ötürü İnternet günlüğü (blog) yazarları ve video-blogcuları inatla bu yıldıza Amerikan aksanı ile “Bidılcüyz” demeye devam ediyorlar.

Bu yıldızın ismi —birçok yıldız gibi— Arapça’dan gelmektedir. Bilindiği gibi İslam Kültürü 7. ila 13. yüzyıllar arasında altın çağını yaşamıştı. Bu çağda Müslüman astronomlar matematiğe ve astronomi bilimine çok büyük katkılarda bulundular. Onların bu katkılarını halen yıldız isimlerinde ve ondalık sayma sisteminde görebilmekteyiz.

  • Betelcüz’ün içinde yer aldığı takımyıldızın adı “Orayon” değil “Avcı”dır. Gerçi Orion ismi de kullanılmaktadır ama sözcüğü Amerikan aksanıyla okumamıza gerek yoktur, Oryon diye okunur.
  • Avcı takımyıldızını gökyüzünde bulmamızı kolaylaştıran yan yana sıralanmış üç yıldıza “Orayon Kuşağı” değil “Avcı’nın Kemeri” denmektedir. Gerçi, “Oryon Kuşağı” ifadesi de yaygın olarak kullanılmaktadır ama Türkçe telaffuzla.
  • Güneş’imizin de bir gün Betelcüz gibi “Süper Dev” olacağı söyleniyor ki bu yanlıştır. Güneş, süper dev aşamasına gelebilecek kadar kütleli değildir. Güneş, ömrünün son aşamalarında “Kızıl Dev” haline gelecektir. (Süper Dev değil)
  • Eğer Betelcüz süpernova haline gelirse (yani patlarsa) gökyüzünde dolunay büyüklüğünde görüleceği söyleniyor ki bu da yanlıştır. O kadar uzaktaki bir yıldızı hiçbir zaman dolunay büyüklüğünde göremeyiz. Ancak, yıldız aşırı parlak görünecektir ve geceyi dolunay kadar aydınlatacaktır.
This comparison image shows the star Betelgeuse before and after its unprecedented dimming. The observations, taken with the SPHERE instrument on ESO’s Very Large Telescope in January and December 2019, show how much the star has faded and how its apparent shape has changed.

Veteran Villanova Üniversitesi’nde gökbilimci olan Edward Guinan, Betelcüz’ü yıllardır izliyor ve bu ayın başlarında yıldızın 25 yıllık gözlem süresi içinde parlaklığının ve sıcaklığının en düşük duruma geldiğini bildirdi.

Betelcüz’ün en fazla 100.000 yıllık bir ömrü kaldığı biliniyor ve her an can çekişmeye başlayabilir. Süpernova haline geldiğinde gündüz bile görülebilecek ve birkaç hafta boyunca dolunaydan daha parlak olacak. İnsanlık en son 17. yüzyılda böyle bir gösteriye şahit olmuştu.

Ancak, hemen heyecanlanmaya gerek yok. Gökbilimci Tony Phillips’in Spaceweather.com’a söylediğine göre Betelcüz’ün bu ani sönükleşmesinin dev bir güneş lekesi ya da yıldızı gözlerden gizleyen devasa toz bulutları gibi daha normal açıklamaları da olabilir.

Belki de en sıkıcı açıklama, yıldızın her zaman yaptığı şeylerden birini yapıyor olmasıdır. Betelcüz, çeşitli zaman aralıklarında parlaklığı değişen yıldızlardan biridir. (Bunlara değişken yıldızlar denir. Güneş de bir değişken yıldızdır.)

Phillips, “Belki de sadece ortalamanın üstünde bir sönükleşmeye şahit oluyoruz; patlama zamanı henüz gelmemiş olabilir.”

Guinan ekibinin elde ettiği son verilere göre Betelcüz 430 günlük bir sönükleşme periyoduna girmiş olabilir. Durum buysa, yıldız en sönük konumuna 21 Şubat’ta ulaşacaktır. (Bir haftalık bir hata payı ile.)

Bununla birlikte, Guinan ve meslektaşları Betelcüz’ün yine de olması gerekenden daha sönük göründüğünü belirtiyorlar. Bu, dev yıldızın son zamanlardaki parlaklık yitiminde başka faktörlerin de rol oynadığını düşündürüyor.

Guinan, “Çok sıradışı bir şey oluyor” diyor.

Ne olursa olsun, gökbilimciler Betelcüz’ün önümüzdeki birkaç hafta içinde yeniden parlaklaşmaya başlayıp başlamadığını görmek için yıldızı yakından izleyecekler. Hala süpernova gösterisi için bir şansımız var.

Avcı takımyıldızı ve Beytelcüz nasıl bulunabilir?

Aslında Avcı’yı bulmak çok kolaydır. Gökyüzünde yan yana sıralanmış üç parlak yıldız göreceksiniz. Özellikle kış aylarında bu görüntüyü kaçırmanız mümkün değildir. İşte bu üç sıralı yıldızın sol üstünde hafifçe kırmızımsı renkte, parlak bir yıldız var, o ünlü Betelcüz’dür.

Avcı ile ilgili daha ayrıntılı bilgi edinmek için “Eski Mısır’da Astronomi” adlı yazımızı okuyabilirsiniz.

Yazan: Eric Mack

Yorum ve Çeviri: Sinan İpek

Kaynak:

Huge red star might explode soon and next few weeks are critical

Matematiksel

Paylaşmak Güzeldir

SİNAN İPEK

Yazar, çizer, düşünür, öğrenir ve öğretmeye çalışır. Temel ilgi alanı Bilimkurgu yazarlığıdır. Bunun dışında Matematik, bilim, teknoloji, Astronomi, Fizik, Suluboya Resim, sanat, Edebiyat gibi konulara ilgisi vardır. Ara sıra sentezlediklerini yazı halinde evrene yollar. ODTÜ Matematik Bölümü mezunudur ve aşağıdaki başarılarıyla gurur duyar:TBD Bilimkurgu Öykü yarışmasında iki kez birincilik, 2. Engelliler Öykü yarışmasında birincilik, Ya Sonra Öykü Yarışması'nda finalist, Mimarlık Öyküleri Yarışması'nda finalist, 44. Antalya Altın Portakal Belgesel Film Yarışmasında finalist. Ithaki yayınları Pangea serisinin 5. üyesi "Beyin Kırıcı" adlı bir romanı var. https://www.ilknokta.com/sinan-ipek/beyin-kirici.htm

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kapalı