Orta Asya’da Yaşamış Evrensel Bir Deha: El-Biruni

Bilgi akışkandır, durağan değil. Bu nedenle bilimsel bir bilgiden bahsederken “İlk bulan kişi” gibi kelimeleri kullanmak biraz risklidir, çünkü o kişide kendi zamanında başkalarının öğretilerinden etkilenmiş ve kendi bulunduğu coğrafyada bu bilginin yaygınlaşmasını sağlamıştır.

Yazımızın konusu Batı dillerinde Alberuni veya Aliboron olarak tanınan, tam adı Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed el-Birûnî olan Fars kökenli İslam bilgini Biruni. (973-1048)

900’lü yıllarda İslamın yaygınlaşması ile birlikte birçok bilimsel bilgi Arapça’ya çevrilmişti ve zamanın tüm Müslüman ilim adamları gibi El – Biruni’de eski Yunanlıların, Babillerin ve Hintlilerin bilim ve matematiğine büyük ilgi duyuyordu.

Zaman içinde de gökbilim, matematik, doğa bilimleri, coğrafya ve tarih alanındaki çalışmalarıyla tanınan bu alim kendisinden çok sonra gelen Newton, Toricelli, Copernicus, Galileo gibi bilim insanlarına ilham kaynağı oldu. Hatta The Unesco Courier dergisi, 1974 yılında çıkardığı sayıyı ona ayırdı ve “Binlerce yıl önce, Orta Asya’da yaşamış evrensel deha” olarak onu tanıttı dünyaya.

Babası Ahmed bin Ali Andicani uzayı gözlemleyen bir gözlemevinde çalışırdı. El-Biruni, bilim konuları ile ilgili ilk merakını babasından, eğitimini de matematikçi ve gökbilimci olan Ebu Nasr Mansur’dan edindi. Ebu Nasr Mansur ona Öklid geometrisi ve Batlamyus astronomisini öğretti.

O dönemde, doğduğu şehir olan  Harezm bilimde altın çağını yaşıyordu. 11. yüzyılın önemli Müslüman hükümdarlarından Gazneli Mahmut ülkeyi fethettiğinde, bilimsel ünü yayılan El-Biruni’yi yanından ayırmadı ve onu Hindistan’a yaptığı seyahatlerde yanında götürdü.

El-Biruni, 1017-1030 yılları arasında Hindistan’da yaşadı. O dönemde Hindistan, astronomi ve aritmetikte ileriydi. Hindistan’da kaldığı bu süre zarfında, Yunancanın yanısıra Hindistan’ın felsefesini ve bilimini öğrendi.

El-Biruni, Yunan felsefesinden çok etkilendi. Homer’in İlyada ve Odyssey, Plato’nun Yasalar adlı eserlerinden haberdardı. Aristo, Arşimet ve Demokritus’un çalışmalarına derin bir saygı duyuyordu.

El-Biruni, bilimsel çalışmalarına 17 yaşında başladı. Güneşin yüksekliği ve şehrin boylamını hesapladı. 

Güneşin hareketlerinden mevsimlerin tam olarak ne zaman başladığını ortaya koydu. Dünya boylamının genişliğinden daha uzun olduğunu ileri sürdü. Dünyanın çapını, bugünkü değere çok yakın olarak hesapladı. Jeodezi (yerkürenin şeklini tespit ve yeryüzünü ölçme işlemlerini konu edinen bilim dalı) biliminin kurucusu oldu.

Hindistan’dayken öğrendiği trigonometrinin astronomiden ayrı bir bilim olarak görülmesi gerektiğini savundu. Trigonometrik fonksiyonlarda yarıçapın birim olarak kullanılmasını önerdi. Sekant, kosekant ve kotanjant fonksiyonlarını ilk kez El-Biruni tanımladı. 

Geliştirdiği teleskoplar ile gözlemleri sonucunda, gezegenlerin güneş etrafında döndüğünü doğrulayan Galileo’dan 600 sene önce, ‘dünyanın döndüğü’ fikrini El-Biruni savundu. Kuzey, Güney, Doğu ve Batı’nın farklı noktalarda buluştuğunu; denizlerin ardında dünyanın doğusu ve batı kıyıları arasında bir karanın bulunduğunu (Bugünkü Amerika) öngördü.

24 yaşlarındayken Harezm’in başkenti Kath’da ay tutulmasını gözlemledi. Aynı gözlemi, Bağdat’ta yaşayan o dönemin matematikçisi Ebū el-Vefāʾ el-Būzecānī’den (940-998) yapmasını ve tutulmanın tam zamanın kaydetmesini istedi. Bu iki bilim adamının, aynı olayı iki ayrı yerde ayrı zamanlarda gözlemlemeleri, iki farklı nokta arasında boylam farkını hesaplamalarını sağladı.

El-Biruni’nin en önemli ilk kitabı 21 üniteden oluşan El-Asar’il-Bakiye an’il-Kuruni’I Haliye idi. Kitabında, zaman

Biruni tarafından Dünya’nın çapı ve çevresini ölçme için önerilen ve kullanılan diagram

kavramını matematik, astronomi, coğrafya, geometri ve diğer bilim dallarını kullanarak inceledi. Gün ve gecenin nasıl oluştuğunu ve günlerin değişen uzunluklarını, dünyanın şekli ve güneş etrafındaki hareketine neden göstererek açıkladı.

El-Biruni, aynı zamanda çok iyi bir ansiklopedi yazarıydı. Yine El-Asar’il-Bakiye an’il-Kuruni’I Haliye isimli kitabında Orta ve Yakın Doğu’da kullanılmakta olan takvim sistemlerini gösterdi. Hindistan’ın erken ortaçağ bilimlerini betimleyerek, matematik, astronomi ve astroloji’nin temellerini anlattı. Dünya tarihinde ilk kez abdominal doğum’un (sezeryan) nasıl yapılacağını El-Biruni gösterdi. Bunun gösterimine yine bu kitabında yer verdi.

El-Kanunü’l-Mesudi kitabı ile ayrıntılı bir matematiksel coğrafya eseri yazdı. İstihrâc el-Evtâr fî Dâire isimli kitabında Orta Asya’nın topoğrafyasını belirledi. Kitabü’I Cemahirfi Ma’rifeti Cevahir’de 50’nin üzerinde mineral, maden, metal, alaşım, porselen gibi maddeler hakkında detaylı bilgi verdi. Kitabında, her bir maddenin, maddeleri birbirinden ayırt etmeye yarayan özgül ağırlıklarını gösterdi.  Ömrü boyunca incelediği bitkileri Kitâbü’s-Saydele isimli kitabında listeledi ve doğal ilaçların hangi hastalıklara iyi geldiğini kapsamlı bir şekilde anlattı.

Doğal kaynakların sınırlılığına işaret ederek “tabiat ekonomisi” kavramını ortaya koydu. Canlıların oluşum ve gelişimini inceledi. Tabiatta güçlü olanın yaşamını sürdüreceğini yazdı.

Usturlap

El-Biruni, dönemin diğer büyük üstadı İbn-i Sina ile genç yaşta kabul edildiği Mamun Akademisi’nde tanıştı. Yazıştığı mektuplarında, ısı, hareket ve ışın olaylarını tartıştı ve dünyada ışınların hızından daha hızlı bir şey olmadığını, havada yayılan sesten daha hızlı olduğunu savundu.

El-Biruni, astronomi ve coğrafya ölçümleri için birçok alet geliştirdi. Ne yazık ki geliştirdiği ölçme aletlerinin birçoğu zaman içerisinde kayboldu. El-Biruni’nin geliştirdiği piknometre [elementlerin yoğunluğunu ölçen konik şeklinde bir alet],  mekanik usturlap [güneş, ay ve yıldızların konumunu belirlemek için kullanılan ölçme aracı] ve bazı harita projeksiyonları [yeryüzünün iki boyutlu düzlemde göstermek için kullanılan model] günümüze kadar ulaşan ölçme araçları oldu.

“Kişisel gözlem ve doğrudan inceleme, kaydetme kapasitesini artırır; gerçeği ayırt etmeyi ve aynı zamanda nesneleri tanımlamayı sağlar. Sadece kitaptan okumak yerine, verileri toplamakta büyük bir fayda ve teşvik vardır.” – El-Biruni

Solda, yuvarlak bir astrolabın bir modeli ve sağda bir mekanik güneş ve ay takviminin bir modeli. Her iki model de, Biruni’nin tasarılarına ve tanımlamalarına dayanılarak inşa edildi ve Frankfurt Üniversitesi’ndeki Arap-İslam Tarihi Enstitüsünde bulunuyor.

Bîrûnî’nin astronomi alanında yaptığı çalışmaların başında Sultan Mesut’a 1010’da sunduğu “Mesudî fi’l Heyeti ve’n-Nücum” adlı yapıtı gelmektedir. Bu yapıt günümüze gelmiş olup bu konuda yaptığı çalışmalarının bir kısmı kayıptır. Kanun adlı eserinde Aristo ve Batlamyus’un görüşlerini tartışma konusu yaparak Dünya’nın kendi ekseninde dönüyor olma olasılığı üzerinde durması bilim tarihi açısından önemlidir. Ancak bu konuda kesin bir sonuca varamadığı varsayılan Bîrûnî’nin günümüze değin bu konuda bir eseri ulaşmamıştır.

“Nihâyâtü’l-Emâkin” ( Mekânların Sonları) adlı yapıtı, coğrafyadan, jeoloji ve jeodeziye kadar bir dizi konudaki yazılarını içerir. Sultan Mesut’a sunduğu “el-Kanunü’l-Mesudi”, Bîrûnî’nin astronomi alanındaki en önemli yapıtıdır. Bilim tarihçilerine göre o, Kopernik’le başlayan çağdaş astronominin temellerini atmıştır.

Ayrıca gerilim düzleminin gök apsisine göre eğikliğini de (enlem eğikliği) Kas, Gürgenç ve Gazne’de yaptığı çeşitli hesaplamalarla aslına çok uzak değerlerde bulmuştur. Ayrıca birçok elementli ve bileşikli hesaplayabilmiştir. Boylamın belirlenmesi gerilimininkine nazaran daha zor olduğundan Bîrûnî, iki nokta arasındaki boylam farkını enleme ve aradaki toplam uzaklığa dayanan bir formülle hesaplama yoluna gitmiş, ölçme ve gözlemlerinde hata payını en aza indirgemek için uğraşmıştır. Bunun yanında gözlem aletlerinin boyutunu büyütmek yerine onları çapraz çizgilere bölmeleyerek duyarlılığı arttıracağını keşfederek verniye ilkesinin temellerini atmıştır.

El-Biruni, yaşamı boyunca astronomiden ilaç bilimine kadar neredeyse her alan ile ilgilenen bir bilim adamı ve filozoftu. Hem dünyanın fiziki yapısı hem de toplum ve kültürler üzerine çalıştı ve gözleri gözlemlemekten ve aklı çalışmaktan hiç yorulmadı. El-Biruni, 75 yaşında vefat etti.

Sibel Çağlar

Kendisi ve çalışmaları hakkında kısa bir bilgiyi aşağıdaki videodan izleyebilirsiniz.

KAYNAKÇA

[1] Bosworth, C. E. (1979). The Encyclopaedia of Islam A-B Volume 1.

[2] Kamiar, M. (2009). Brilliant Biruni: A life story of Abu Rayhan Mohammad Ibn Ahmad. The Scarecrow, Plymouth: UK.

[3] Gafurov, B. (1974, June). Al-Biruni: A universal genius who lived in Central Asia. The Unesco Courier, 4-9.

[4] Hazmy, W., Zainurashid, Z., Hussaini, R. (…) Muslim Scholars and Scientists. Islamic Medical Association of Malaysa N. Sembilan. Kuala Lumpur: Malaysa

[5] Bag, A. K. (1975). Al-Biruni on Indian Arithmetic. Indian Journal of History of Science, 10(2), 174-184.

[6] Boilot, J. (1974, June). The long odyssey: In the footsteps of a Muslim scholar. The Unesco Courier, 10-14.

[7] Ahmad, R.(2010).Al-Biruni: A great muslim scientist, phiolospher and historian (973-1050 Ad). Journal of Pakistan Vision, 10(1), 167-179.

[8] Asimonov, M. S., Asimonov, M. S., Boswroth, C. E. (1998). History of Civilizations of Central Asia Volume IV; A.D. 750 to the end of the fifteen century. Part One: The historical, social and economic setting. UNESCO.

 [9] Sparavigna, A. C. (2013). The science of al-Biruni. 5 Mayıs 2014 tarihinde http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1312/1312.7288.pdf adresinden erişildi.

[10] Roshdi, R. (2005). Encyclopedia of the historic of arabic science: Volume I. Routledge Taylor and Francis, New York: NY.

[11] Bersanelli, M., Gargantini, M. (2009). From Galileo to Gell-Mann: The wonder that inspired the greatest scientists of all time –In their own words. Templeton Press, West Conshohocken: PA.

[12] Frederick, S. S. (2013). So, Who did discover America? History Today Volume, 63(12).

[13]   Hossam E. Fadel (2011). Postmortem and perimortem cesarean section: Historical, religious, and ethical considerations. Journal of Islamic Medical Association of North America, 43, 194-200.

[14] Nasr, S. H. (1974, June). Free-wheeling philosopher. The Unesco Courier, 38-41.

[15]   Wilson, R. (2013). Islamic Mathematics I. The Mathematical Intelligencer, 35(3), 88.

[16] Salim-Atchekzai, M. (1974, June). A pioneer of scientific observation. The Unesco Courier, 16-19.

Yazıyı Hazırlayan: Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bunlara da Göz Atın

Okuldayken Albert Einstein’in Matematiği Kötü müydü?

Matematik ile arası hoş olmayan birçok kişi için bir avuntudur bu aslında. Einstein’ın bile matematiği …

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir