Bir Sovyet Dahi Bilimci: Leonid Kantoroviç

Sovyetler’in dağılmasıyla ilgili klasik neo-liberal tarihyazımı, merkezi planlamanın verimsiz ve hatta olanaksız olduğu varsayımına dayanıyor. Oysa Sovyetlerde bu varsayıma meydan okuyan çokça bilim insanı vardı. Bunlar içinde en öne çıkanlardan biri 1975 Nobel İktisat Ödülü’ne sahip olan Leonid Kantoroviç’ti (1912-1986). 7 Nisan onun ölüm yıldönümü. Bu vesileyle onun yaşamını ve araştırmalarını yeni kuşaklara aktarmayı görev bildik.

Leningrad Savunması

Kantoroviç, 1912’de Saint Petersburg’da (Leningrad’ın eski ve yeni adı) bir Yahudi ailesine doğar. Küçüklükten başlayarak bir dahi olduğu anlaşılır, Sovyet eğitim sistemindeki uygun yönlendirme sayesinde hızla yükselir. 18 yaşında üniversiteyi bitirir, 22 yaşında profesör olur. Daha o zaman bile araştırmaları ve bulgularıyla gelecekte çok konuşulacağı anlaşılır. Ancak o, bilimi yerleşkeye hapsedecek bir anlayışta değildir. Ona göre bilim ve özellikle de matematik, gerçek yaşam uygulamalarıyla daha da anlamlı olmaktadır.

1941 ve 1942’de Nazilere karşı Leningrad Savunması’nda etkin bir rol alır. Kuşatma sırasında Leningrad halkına soluk alması için tek bir yol kalmaktadır: Donmuş gölün üstünden giden ‘Hayat Yolu’ olarak adlandırılan yol. Peki ama bu donmuş gölün taşıma kapasitesi ne kadardır? Söz gelimi ağır araçlar bu yolu kullanabilir mi? Ya peki hava değişirse? Kantoroviç, geliştirdiği matematik modelle çeşitli hesaplamalar yapar ve ‘Hayat Yolu’nun zarar görmeden kuşatma altındaki Leningrad halkına yardım ulaştırabilmesini sağlar. Bu dönemde geliştirdiği ulaşım ve taşıma modelleri, bugün hâlâ ulaştırma mühendisliği alanında okutuluyor. Bu çalışmaları dolayısıyla, Yurtsever Savaş Nişanı ve Leningrad Savunması Madalyası’na layık görülüyor.

Üretim Mühendisi ve İktisatçı Olarak Kantoroviç

2. Paylaşım Savaşı’nın bitiminde bu kez Kantoroviç’i üretim mühendisi koltuğunda görürüz. Zihnindeki matematik modellerini bu kez de fabrikadaki üretime uyarlayacaktır. Böylece verimi arttıracak bir model ortaya koyar ve bununla çokça ödül alır. Aynı biçimde, üretim mühendisliğindeki çalışmaları da bugün hâlâ okutuluyor. 1975 gelindiğinde Batılı bir iktisatçıyla birlikte Nobel İktisat Ödülü’ne değer görülür. Gerekçe, kaynakların verimli kullanımı alanındaki katkısı dolayısıyla olmuştur.

Kantoroviç’in Sovyet ekonomisine başka katkıları da olur. Onun dönemine kadar, Sovyetler’de iktisat, çoğunlukla bir sosyal bilim olarak görülüyordu ve iktisadi kararlar Marx-Engels külliyatıyla gerekçelendiriliyordu. Kantoroviç ve genç asistanlarıyla birlikte, ekonomik sorunlar bir optimizasyon (uygunlaştırma, kaynaklarla etkinliklerin uygun bir biçimde eşleştirilmesi anlamında) sorunu, dolayısıyla matematiksel bir bulmaca olarak yeniden kavramsallaştırıldı. Böylece, Sovyetler’de iktisat, matematikle yakın ilişki içinde gelişme gösterdi. Kimi önerilerinin Sovyet yönetimi tarafından dikkate alınmaması ise önemli bir eksiklikti.

Çizgisel Programlamanın Öncüsü

Kantoroviç’in bilimsel düşüncesindeki ve etkinliğindeki uğrak noktalarını burada not edelim: Leningradlı olan bilim insanının kendi kentinde 1930’lardaki kuramsal matematik araştırmaları, 1940’larla birlikte yerini uygulamalı araştırmalara bırakacaktı. 1950’lerin sonunda ise, birçok üst düzey Sovyet projesinde çalıştıktan sonra, Sibirya’dan gelen teklifi kabul edecek ve bundan sonra, ömrünün sonuna kadar yalnızca iktisat alanında yayın yapacaktı.

Kantoroviç, bugün çizgisel programlamanın kurucularından biri olarak değerlendirilmektedir. Kantoroviç’le ilgili gizli ibareli CİA raporuna göre, böylelikle, 20. yüzyılda ekonomik işletme alanındaki en önemli buluşlardan birine imza atmış oluyordu. Bu buluş, bilgisayar bilimi alanında hızlı ilerlemenin önünü açacaktır. Kantoroviç teoremi, Kantoroviç metriği ve Kantoroviç eşitsizliği gibi öğeler de onun bilime katkıları arasında anılabilir.

Ölüm yıldönümünde yüce bilim insanı Leonid Kantoroviç’i saygıyla anıyoruz.(*)

(*) Kantoroviç’in çalışmalarının sunulduğu bir makale için bkz.

Kutateladze, S.S. (2012). Mathematics and economics of Leonid Kantorovich. Siberian Mathematical Journal, 53(1), 1-12.

Doç.Dr. Ulaş Başar Gezgin, 

ulasbasar@gmail.com 

Matematiksel

Yazıyı Hazırlayan: Matematiksel

Bu yazı gönüllü yazarlarımız tarafından hazırlanmış veya sitemiz editörleri tarafından belirtilen kaynaktan aslına uygun kalınarak eklenmiştir.

Bunlara da Göz Atın

Adı Einstein İle Anılan Türk: Feryal Özel

Bilim dünyasında devrim yaratan kişilerin yer aldığı Big Ideas (Büyük Fikirler) isimli listeye baktığınızda Albert …

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir